Prof. Dr. Tansel TERCAN
Saat dokuzu beş geçe.
Seksen sekiz yıl önce bugün, 10 Kasım 1938 sabahı, Dolmabahçe Sarayı'ndaki küçük bir odada Mustafa Kemal Atatürk hayata gözlerini yumdu. O günden beri her yıl aynı saatte sirenler çalar, şehirler susar, trafik durur, insanlar olduğu yerde bekler. Bir milletin aynı anda nefesini tuttuğu iki dakika.
Bu yıl o iki dakika başka bir anlam taşıyor. Antalya'da COP31 sürüyor. Dünyanın dört bir yanından gelen liderler, yarın ve öbür gün gezegenin geleceği için aynı masaya oturacak. Otuz yıldır verilen sözleri, tutulamayan hedefleri, kesilen ormanları, ısınan denizleri konuşacaklar.
Ben bu 10 Kasım'da, bu büyük tablonun yanına çok küçük bir hikâye eklemek istiyorum. Bir çınar ağacının ve bir dalın hikâyesi.
Saatler dokuzu beş geçe durdu; ama Yalova'daki çınar hâlâ büyüyor.
Yıl 1930. Atatürk'ün yaz aylarını geçirmeyi sevdiği Yalova'da, deniz kıyısında ulu bir çınarın yanında küçük bir köşk duruyor. Çınarın dallarından biri büyüdükçe köşkün duvarına dayanmış, binaya zarar vermeye başlamış. Görevliler en pratik çözümü öneriyor; dalı kesmek.
Atatürk buna karşı çıkıyor. Dal kesilmeyecek. Onun yerine köşk taşınacak.
Bugün kulağa neredeyse imkânsız gelen bu karar uygulanıyor. İstanbul'dan bir teknik ekip getiriliyor, binanın altına raylar döşeniyor ve köşk, çınara yer açmak için yaklaşık 4,80 metre doğuya kaydırılıyor. O günden beri halk bu yapıya "Yürüyen Köşk" diyor. Köşk bugün bir müze olarak ziyaretçilerini ağırlıyor; çınar ise koruma altında yaşamaya devam ediyor.
Çoğumuz doğayı binalarımıza uydururuz; o, binayı doğaya uydurur.
Bu hikâyeyi her hatırladığımda, kendi mesleğimin içinden bakıyorum. Otelcilik, binaların doğayla en yakın temas kurduğu sektörlerden biridir. Kıyılara, ormanların kenarlarına, dağların eteğine oteller kurarız. Ve çoğu zaman bir dalın, bir ağacın, bir kumulun, bir zeytinliğin projenin önünde durduğu anlar yaşanır. O anlarda verilen karar genellikle aynıdır, projeyi değil, doğayı değiştirmek.
Yalova'daki karar bu alışkanlığın tam tersidir. O gün ev sahibi çınardı; köşk ise misafir. Önce orada ağaç vardı, sonra da bina. Ve misafir, ev sahibine yer açmak için yerinden kalktı.
O gün Yalova'da ev sahibi çınardı; köşk ise misafir.
Bir dalı kesmek birkaç dakikalık bir iştir. Koca bir binayı raylar üzerinde kaydırmak ise zahmetli, masraflı ve sabır gerektiren bir iştir. Bu kararın asıl değeri de burada. Atatürk, doğayı korumanın bedava olmadığını, bir bedeli olduğunu ve bu bedelin ödenmeye değer olduğunu tek bir eylemle anlatmıştır.
Amerikalı ormancı ve düşünür Aldo Leopold, Yalova'daki bu olaydan 19 yıl sonra yayımlanan Kum İlçesi Almanağı adlı kitabında "toprak etiği" kavramını ortaya atar. Leopold'a göre insanın ahlaki sorumluluk alanı yalnızca diğer insanları değil; toprağı, suyu, bitkileri ve hayvanları da kapsamalıdır. Bir eylem, canlılar topluluğunun bütünlüğünü, istikrarını ve güzelliğini korumaya yöneliyorsa doğrudur; aksi hâlde yanlıştır. Yalova'da, henüz adı konulmamış, bu etiğin en yalın uygulamalarından biri yaşanmıştı.
Kesmek kolaydır; korumak bedel ister.
Atatürk'ün doğayla kurduğu ilişkinin tek örneği bu değil. 1925'te Ankara'nın kenarındaki bataklık ve çorak arazi üzerinde bir çiftlik kurmak istediğinde, bu toprağın verimsiz olduğunu, burada bir şeyin yetişmeyeceğini söyleyenler oldu. Ona atfedilen cevap bugün hâlâ hafızalardadır: "Bunu biz yapmazsak kim yapacak?" O çiftlik zamanla örnek bir üretim alanına, bir okula ve Ankara'nın nefes aldığı bir yeşil alana dönüştü. Atatürk 1937'de bu çiftliği millete bağışladı.
Bu soruyu bu hafta Antalya'da toplanan dünya liderlerinin kulağına fısıldamak isterdim. İklim zirvelerinin otuz yıllık hikâyesine baktığımızda, verilen kararların uygulanamamasının en önemli nedenlerinden birinin, herkesin ilk adımı bir başkasından beklemesi olduğunu görürüz. Ekonomistler buna kolektif eylem sorunu der. Atatürk ise aynı soruyu beş kelimelik bir soruyla yanıtlamıştı.
"Bunu biz yapmazsak kim yapacak?"
Bugün bu iki hikâyeden çıkardığım dersleri, bir turizmci ve bir eğitimci olarak, şu şekilde toplamak istiyorum.
Önce var olanı korumak. Bir otel projesine çizgi çekmeden önce, o arazide kimin yaşadığını, hangi ağacın, hangi derenin, hangi kumulun bizden önce var olduğunu görmek gerekir. Projeyi doğaya göre çizmek, doğayı projeye göre kesmekten her zaman daha zordur; ama her zaman daha değerlidir.
Maliyete değil, değere bakmak. Bir binayı kaydırmanın bedeli, bir dalı kesmenin bedelinden daha yüksektir. Ama bir ağacın yüz yıl daha yaşamasının değeri, o farkı fazlasıyla karşılar.
Örnek olmak. Bir liderin tek bir eylemi, yüzlerce genelgeden daha uzun yaşar. Yürüyen Köşk'te bir yönetmelik, bir bildiri ya da bir eylem planı yoktu. Sadece bir karar ve o kararın arkasında duran bir irade vardı. Yaklaşık bir asırdır anlatılıyor olması da bundan kaynaklanıyor.
Beklememek. Doğayı korumak için bir başkasının başlamasını, bir sonraki zirveyi, bir sonraki sezonu beklemek, kaybedilen her günün bedelini artırır.
Bir liderin tek bir eylemi, yüzlerce genelgeden daha uzun yaşar.
Bugün saat dokuzu beş geçe sirenler çaldığında, o iki dakikanın içinde Dolmabahçe'deki durmuş saatleri düşüneceğim. Sonra aklım Yalova'ya gidecek. Deniz kıyısındaki o çınara, raylar üzerinde birkaç metre yürüyen o köşke ve "Bunu biz yapmazsak kim yapacak?" diyen sese.
Atatürk'ü anmanın pek çok yolu var. Bence en güzellerinden biri, bir dalı kesmeden önce bir kez daha düşünmek, bir ağaca yer açmak için gerekirse binayı kaydırmaya razı olmak ve iyi bir işi başlatmak için kimseyi beklememek.
Saygıyla, özlemle ve minnetle.
Onu anmanın en güzel yolu, bir dalı bile kesmeden önce bir kez daha düşünmektir.