USTA ÖĞRETMENDİR

YAZARLAR

Turizm eğitiminde kaybolan halka: Okulun veremediğini işletmede kim öğretecek?

Prof. Dr. Tansel TERCAN

24 saat sonra, 24 Kasım... Öğretmenler Günü'nün bu tarihte kutlanmasının bir nedeni var. Mustafa Kemal Atatürk, 24 Kasım 1928'de kurulan Millet Mektepleri'nin "Başöğretmen"liğini kabul etmişti. Yeni bir alfabeyle okuma yazma öğrenecek bir milletin önünde, ülkenin kurucusu kendini her şeyden önce bir öğretmen olarak konumlandırmıştı.

Bu hafta öğretmenlerimizi anarken, turizmin bir başka öğretmenini de hatırlamak istiyorum. Diploması yok, sınıfı yok, ders kitabı yok. Ama her gün mutfakta, resepsiyonda, kat koridorunda ders veriyor. Ona "usta" diyoruz.

Bir mesleğin ilk öğretmeni okulda, ikinci öğretmeni ise işyerinde bekler; ikincisi olmadan birincisinin emeği yarım kalır.

1994'te bu mesleğe adım attığımda öğrendiklerimin önemli bir bölümünü kitaplardan değil, yanında çalıştığım insanlardan öğrendim. Bugün Kazakistan'daki üniversitelerde turizm öğrencilerine ders verirken de aynı gerçeği görüyorum. Sınıfta kavramı anlatabilirim; ama bir misafirin öfkesini yatıştıran o ses tonunu, bir sosun kıvamını gözle anlayan o bakışı, yoğun bir kahvaltı servisinde bütün ekibi aynı ritme sokan o işareti ancak bir usta öğretebilir.

Macar asıllı düşünür Michael Polanyi bu bilginin adını 1966'da koydu; örtük bilgi. Polanyi'nin en çok bilinen cümlesi bu bilginin doğasını tek başına anlatır. "Anlatabildiğimizden fazlasını biliriz." Bisiklete binmeyi, bir yüzü tanımayı, iyi bir garsonun masaya ne zaman yaklaşacağını bilmesini kurallara dökemeyiz. Bu bilgi kitaplarda değil, insanlarda yaşar ve ancak insandan insana geçer.

Anlatılabilen bilgi okulda öğretilir; anlatılamayan bilgi ancak ustanın yanında öğrenilir.

Antropolog Jean Lave ve eğitim kuramcısı Etienne Wenger, 1991'de yayımladıkları çalışmada bu geçişin nasıl gerçekleştiğini anlattılar. Onlara göre öğrenme, bir bilgi aktarımından çok bir topluluğa katılım sürecidir. Çırak, işin kenarından, küçük ve güvenli görevlerle başlar; zamanla merkeze doğru ilerler ve sonunda o topluluğun tam üyesi olur. Lave ve Wenger buna "meşru çevresel katılım" adını verdiler. Ve bu süreçteki en kritik kelime "meşru"dur. Çırağın orada bulunmasına, hata yapmasına, soru sormasına izin verilmelidir.

Japon zanaat ve sanat geleneklerinde de benzer bir yol tarif edilir; shu-ha-ri. Önce ustanın yaptığını aynen takip et; sonra kuralları anlayıp esnetmeyi öğren; en sonunda da kendi yolunu bul. Bu üç aşamanın hiçbiri, yanında duran ve seni izleyen bir usta olmadan tamamlanmaz.

Usta, bilgiyi vermekle değil, çırağın hata yapabileceği güvenli alanı açmakla öğretmen olur.

Peki, turizmde bu halka neden kayboluyor?

Ustanın vakti yok. Yoğun sezonda bir şefin, bir kat şefinin, bir ön büro müdürünün öncelikli görevi işi yetiştirmektir. Yanındaki gence bir şeyi göstermek, açıklamak, onun hatasını düzeltmek zaman ister. Vardiya planında öğretmeye ayrılmış tek bir dakika yoksa, öğretme işi en yoğun saatlerin arasına sıkışır ve çoğu zaman hiç gerçekleşmez.

Ustaya öğretmenin nasıl yapılacağı öğretilmiyor. İyi bir aşçı olmak, iyi bir öğretici olmak anlamına gelmez. İşini mükemmel yapan pek çok usta, bilgisini aktarırken sabırsız, kırıcı ya da sessiz kalabiliyor. Turizm okullarında öğretmenlere pedagojik formasyon verirken, işletmelerdeki asıl öğretmenlere, yani ustalara, bu formasyonu vermiyoruz.

Öğretmek ödüllendirilmiyor. Bir işletmede iyi bir çırak yetiştiren ustanın bunun karşılığında ne bir unvanı ne bir prim ne de bir teşekkürü var. Oysa yetiştirdiği her genç, o otelin yarınki kalitesidir.

Okul ile işletme arasında bir köprü yok. Öğrenci okulda bir şey öğrenirken, işletmede ise başka bir şeyle karşılaşıyor. Öğretmen işletmenin bugününü, usta da okulun ne öğrettiğini bilmiyor. İki öğretmen aynı öğrenciyle iki farklı dilde konuşuyor.

Ustası öğretmeyi bilmeyen bir mutfak, her yıl aynı hatayı yeni bir çırağa miras bırakır.

Bu meseleyi en iyi çözen ülkelerden biri Almanya. İkili mesleki eğitim sisteminde öğrenci haftanın bir bölümünü okulda, bir bölümünü işletmede geçirir ve işletmedeki eğitimi, eğitici yeterliliği belgelenmiş bir usta yürütür. Almanya'nın federal istatistik kurumunun verilerine göre 2023'te konaklama ve yiyecek-içecek sektöründe 23 bin 421 yeni çıraklık sözleşmesi imzalandı; bunların 7 bin 319'u aşçılık alanındaydı. Bu rakamların arkasında, ustayı bir eğitimci olarak tanıyan, onu bu role hazırlayan ve bu rolden sorumlu tutan bir sistem var.

Türkiye'de de mesleki eğitim merkezleri ve meslek liseleri aracılığıyla işletmede eğitim modeli yaygınlaşıyor. Ancak bu modelin başarısı, çıraklığın ucuz işgücüne değil, gerçek bir öğrenme ilişkisine dönüşmesine bağlı. Bunun da tek bir anahtarı var; öğretmeyi bilen, öğretmeye vakti olan ve öğrettiği için takdir gören usta.

Bu nedenle bazı önerilerde bulunmak istiyorum.

“Öğretici usta" unvanı. Her otelde, eğitim vermeye gönüllü ve yetkin ustalar seçilmeli, bu rol resmi bir unvana ve ücret farkına bağlanmalı.

Ustaya öğretmenlik eğitimi. Turizm fakülteleri ve sektör kuruluşları, ustalara yönelik kısa ve uygulamalı eğitici programlar geliştirmeli; nasıl gösterilir, nasıl geri bildirim verilir, hata nasıl öğrenmeye dönüştürülür.

Vardiyada öğretme zamanı. Vardiya planlarına, ustanın yanındaki gence ayıracağı zaman açıkça yazılmalı. Öğretmek, işin arasına sıkışan bir lütuf değil, işin bir parçası olmalı.

Okul ile işletme arasında karşılıklı bir köprü. Turizm öğretmenleri belirli dönemlerde otellerde çalışmalı, ustalar da okullarda misafir eğitmen olarak derslere girmeli. Böylece iki öğretmen aynı öğrenciyle aynı dili konuşmaya başlar.

Yetiştirileni ölçmek. Bir ustanın başarısı yalnızca kendi tabağıyla değil, yetiştirdiği gençlerin kaçının meslekte kaldığı ve nereye yükseldiğiyle de ölçülmeli.

Bir ustanın gerçek eseri tabağında değil, yetiştirdiği insanda yaşar.

Sosyolog Richard Sennett, Zanaatkâr adlı kitabında atölyeyi otoritenin ve öğrenmenin aynı çatı altında buluştuğu bir yer olarak anlatır. Otelin mutfağı, resepsiyonu, kat koridoru da birer atölyedir. Oradaki otorite, yalnızca emir veren değil, öğreten bir otorite olduğunda, meslek kuşaktan kuşağa aktarılır. Aksi halde her sezon sıfırdan başlarız.

Bu Öğretmenler Günü'nde okullarımızdaki öğretmenlerimize minnetle teşekkür ederken, bir teşekkürü de mutfakta, resepsiyonda, kat koridorunda, adı öğretmen olmasa da her gün ders veren ustalarımıza borçluyuz. Ve bir sözü de onlara vermeliyiz; öğretmeyi onlar için kolaylaştıracağız, öğrettikleri için onları onurlandıracağız.

Usta öğretmendir; onu öğretmen gibi yetiştirmezsek, yarın öğretecek usta bulamayız.

Sitemizden en iyi şekilde faydalanmanız için çerezler kullanılmaktadır.