Deprem, çoğunlukla yer altındaki sarsıntılarla açıklansa da toplumları derinden etkileyen önemli olayları anlatmak için de kullanılır.

Peki, bu bağlamda bir ülkede 10 şiddetinde deprem olur da duyulmaz mı? Evet, çok gizli tutulur ve üzeri örtülürse duyulmaz!

Gazze’deki katliamın arkasındaki asıl gücün Türkiye’de arazi satın alması ülkenin menfaatine olacakmış! Üstelik bu haber, ana akım medyada neredeyse alkışlarla karşılandı.

Kıbrıs üzerinden Türkiye’yi vuran 10 şiddetindeki depremin ilk sarsıntıları Güney Kıbrıs’tan yayıldı. Bu depremin tetikleyicisi ise Siyonist İsrail yanlısı yapılanmalarla bağlantılı olduğu öne sürülen ve 2003 yılından itibaren yatırımcı kimliğiyle GKRY’de de faaliyet gösteren CHABAD mensubu Roman Abramoviç oldu.

Aslen Litvanya doğumlu CHABAD mensubu Roman Abramoviç’in Rusya, İsrail ve Portekiz vatandaşlıkları da bulunmaktadır.

Daha öncede Abramoviç ile ilgili haber yapan Fatih Altaylı’nın kaleme aldığı ve kendisinde bayram sevinci yarattığını düşündüğümüz “Abramoviç Milas’a mı yerleşiyor?” başlıklı yazısı, ana akım medyada geniş biçimde kullanıldı.

Ne yazık ki ülkemizde, Abramoviç’in yatırımlarını övgüyle anlatan Fatih Altaylı’ya tepki gösterilmezken yatırımın çevreci olduğu ve Türkiye’nin değerini artıracağı yönündeki değerlendirmeler öne çıkarıldı.

Altaylı’nın yazısında, Abramoviç’in yatırımıyla bölgede Güney Fransa, Sardunya ve Marbella’daki gibi her biri 10 milyon, hatta 100 milyon dolar değerinde evlerin bulunacağı ifade ediliyor.

Yazıda Abramoviç’in bölgeye otel yapmak yerine, geniş araziye yalnızca üç ev inşa edeceği; böylece yoğunluk ve çevreye zarar verilmesi gibi tartışmaların önüne geçileceği belirtiliyor. Altaylı, bu tür yatırımların doğrudan herkese yarar sağlamasa da Türkiye’nin değerini artıracağını savunuyor.

DEPREMİN ETKİSİ DE TAM BURADA BAŞLIYOR

CHABAD ile bağlantılı olduğunu bilinen Abramoviç’in söz de yatırımı üzerinden Türkiye’nin değerinin artacağı düşüncesi tam bir faciadır. Asıl görünmesi ve sorgulanması gereken, yatırımın büyüklüğünden çok, bu sermayenin arkasındaki ilişkiler ve Türkiye açısından doğurabileceği trajik sonuçlardır.  

GİZLİ YATIRIM NASIL ÇALIŞIYOR?

Roman Abramoviç’in yatırımlarını merkezini Londra’dan Moskova’ya taşıdığı Millhouse Capital üzerinden yürüttüğü biliniyor. Şirketin CEO’su adı fazla bilinmeyen Rus-Amerikan iş insanı  Eugene Shvidler’dir. O da yüksek güvenlik ve gizlilik prensibi ile çalışan Abramoviç şirketinin beyni konumundadır.

İzlanda da ilk Beit Shvidler CHABAD merkezi Abramoviç’in CEO’su  Eugene Shvidler yardımları ile yapılmıştır.  Bu fotoğraflar Eugene Shvidler’in Gazze katliamının emrini veren CHABAD örgütü ile olan ilişkileri göstermek için yeterlidir.   

Tabii ki Abramoviç’de CHABAD’ın en büyük sponsorlarındadır. CHABAD’ın “tek din” yapılanması Siyonistler ile iç içedir.

Roman Abramoviç, son 20 yılda küresel CHABAD hareketine “500 milyon dolardan fazla bağış yapan” kişi olarak biliniyor.  

CHABAD İLE BAĞLARI

Abramoviç’in, Siyonizm karşıtı Yahudilerin de bulunduğu Yahudi dünyasında, antisemitizm tartışmalarının gölgesinde, hem İsrail’de hem de uluslararası Yahudi toplulukları içinde meşruiyet kazandığı bir konumda olduğu görülüyor.

1993 yılında Rusya’da Yahudi cemaatleri arasında başlayan ayrışmada Boris Berezovski ve Roman Abramoviç, CHABAD’ı ve örgütün Rusya’daki önemli isimlerinden Berel Lazar’ı destekledi.

Fotoğraf: Yahudi Müzesi ve Merkezi’nin kurucusu ve yöneticisi Alexander Boroda, Rusya’daki CHABAD’ın önde gelen isimlerinden Berel Lazar, “Yahudi Müzesi ve Merkez Vakıf Fonu”'nun kurucusu olarak adı geçen  Roman Abramovich ile birlikte.

Fotoğraf: Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, Çevre Koruma Bakanı Ze'ev Elkin ve Rusya’daki CHABAD’ın Başıı Berel Lazar, 29 Ocak 2018'de Moskova'da CHABAD’ın açtığı “Yahudi Müzesi ve Hoşgörü Merkezi.”

ABRAMOVİÇ NASIL BÜYÜDÜ?

Abramoviç, CHABAD’ın kontrolündeki “Rusya Yahudi Cemaatleri Federasyonu'nun (FJC)” en önemli destekçisidir. 2001 yılında Moskova'daki en büyük sinagog olan CHABAD bağlantılı Marina Roscha Sinagogu ve Yahudi Cemaati Merkezi'ne 5 milyon dolar bağışlamıştır.

Rusya’da 1993 Anayasası’yla din özgürlüğünün güvence altına alınmasının ardından Yahudi cemaatleri arasında yaşanan rekabette Berezovski ve Abramoviç Siyonist bir yapılanma olarak bilinen CHABAD’ı ve Rusya’daki baş haham Berel Lazar’ı destekledi.

Abramoviç’in CHABAD ile ilişkileri sonraki yıllarda da devam etti. 2014 yılında ABD’nin Aspen kentindeki, 18 milyon dolar değerindeki CHABAD merkezine destek verdi. Daha sonra Portekiz’in Cascais bölgesinde bulunan, Avrupa’nın büyük CHABAD merkezlerinden biri olarak anılan yapıya ve yerel CHABAD topluluklarına da katkı sağladı.

FON’UN DANİSKASI

Abramoviç’in yatırımlarını doğrudan kendi adı yerine uluslararası şirketler ve finansal yapılar üzerinden yürüttüğü iddiası, meselenin en dikkat çekici boyutlarından biridir. Türkiye’de kurulan veya Türkiye’ye fon aktaran şirketlerin bu süreçteki rolü ve Türkiye’nin Batı yaptırımlarına katılmamasının sermaye hareketleri açısından doğurabileceği sonuçlar araştırılmalıdır.

"Güvenli Liman" Olarak Türkiye

Türkiye’nin Batı ülkeleriyle ticari ve hukuki ilişkilerini sürdürürken Rusya’ya yönelik yaptırımlara katılmaması, Abramoviç gibi Rus oligarklarının varlıkları açısından dikkat çekici bir durum oluşturuyor.

Süper yatların Türkiye sularına getirilmesiyle başlayan süreç; marina satın alma girişimleri, İstanbul’daki lüks mülkler ve Muğla’nın Milas ilçesindeki yaklaşık 100 dönümlük arazi yatırımı iddialarıyla birlikte değerlendirildiğinde, sermayenin Türkiye’de kalıcı varlık edinme eğilimini gündeme getiriyor.

KARA PARA’nın Yeni Karakteri: Ekolojik ve Elit Entegrasyon

Milas’ın Kaplankaya bölgesindeki arazide, 100 dönümlük alana yalnızca üç malikine yapılmasının planlandığı belirtiliyor. Bu düşük yoğunluklu yapılaşma modeli, kitlesel ve görünür ticari yatırımlardan farklı olarak doğayla çevrili, yüksek güvenlikli ve izole elit yaşam alanlarının oluşturulmasına dayanıyor.

Roman Abramoviç ve Millhouse Capital örneği, küresel sermayenin jeopolitik risklerden kaçınırken tröstlerden, offshore finans merkezlerinden ve farklı ülkelerin hukuki düzenlemelerinden yararlanabilmesini gündeme getiriyor. Bu durum, uluslararası yaptırımların etkinliği ve küresel sermayenin izlenmesi açısından önemli sorular doğuruyor.

İSTANBUL’DAKİ GAYRİMENKUL VE MARİNA YATIRIMLARI

İstanbul’daki lüks mülkler…

Abramoviç’in İstanbul Boğazı’nda lüks bir yalı, İstanbul genelinde değerli rezidanslar ve araziler satın aldığına ilişkin haberler yayımlandı. Bu yatırımlar arasında yaklaşık 60 dönümlük başka bir arazinin de bulunduğu ileri sürülüyor.

Marina sektöründeki iddialar…

Millhouse aracılığıyla İstanbul’daki Marintürk marinasını satın almak üzere görüşmeler yürütüldüğü basına yansıdı. İddialara göre marina alanlarının lüks markaların yer alacağı büyük bir gastronomi merkezine dönüştürülmesi hedefleniyor.

Yüzen servetler: Süper yat yatırımları…

Abramoviç’in lüks yat filosu, Batı ülkelerinin yaptırım ve el koyma kararları sonrasında uluslararası gündeme geldi.

Eclipse: Yaklaşık 162,5 metre uzunluğundaki süperyatın Marmaris’te bulunduğu bildirildi. Yatın donanımına ilişkin havuzlar, füze savunma sistemi ve mini denizaltılar gibi özellikler de çeşitli haberlerde yer aldı.

Solaris (My Solaris): Yaklaşık 140 metre uzunluğundaki diğer süperyatın Bodrum’a demirlediği bildirildi.

Rusya’nın CHABAD örgütüne mensup oligarkların sahibi olduğu bu yatlarının Türkiye limanlarında bulunması kimseyi rahatsız etmiyor mu?  

ENERJİ VE FİNANS ALANINDAKİ GİZLİ ŞİRKET YAPILARI

Abramoviç’in yatırımlarını doğrudan kendi adı yerine uluslararası şirketler üzerinden yürüttüğü iddiası, finansal ilişkilerin incelenmesini gerektiriyor. Türkiye’deki şirketlerin faaliyetleri, fon hareketleri ve olası ortaklıkları bu açıdan önem taşıyor.

CHABAD, ROMAN ABRAMOVİÇ VE KIBRIS BAĞLANTISI

Türkiye açısından stratejik öneme sahip Kıbrıs ve Doğu Akdeniz’deki gelişmeleri, İsrail’in bölgesel politikaları ve CHABAD ile bağlantılı olduğu ileri sürülen kişi ve kuruluşlar üzerinden de değerlendirmek gerekiyor.

İsrail’in Kıbrıs’ın güneyindeki etkisi, adadaki CHABAD merkezleri ve Abramoviç gibi iş insanlarının faaliyetleri, bölgenin siyasi ve ekonomik ilişkileri bakımından birlikte incelenmelidir.

Abramoviç’in amacı: Gizlenmek…

Abramoviç ve Millhouse Capital’in varlıklarının uluslararası yaptırımlar karşısında korunması ve dondurulmasının önlenmesi amacıyla farklı şirketler ve tröstler üzerinden yönetildiği de biliniyor.

Güney Kıbrıs merkezli tröstler ve kurumsal hizmet sağlayıcıları da bu finansal yapılanmanın önemli unsurları arasında yer alıyor.

Şeffaflık çağı ve Kıbrıs modeli…

“Cyprus Confidential” (Kıbrıs Sırları) araştırması, Güney Kıbrıs merkezli offshore finans ekosistemini ve uluslararası sermaye ilişkilerini gündeme taşıdı. Araştırmada, Rus oligarklarının varlıklarının yönetiminde rol oynayan şirketler ve finansal hizmet sağlayıcıları da incelendi.

Kıbrıs merkezli MeritServus adlı kurumsal hizmet sağlayıcısının Abramoviç’in şirketleriyle çalıştığı bildirildi. İngiltere’nin MeritServus’a yönelik yaptırım kararı da Rus müşterilerle ilişkiler ve yaptırım ihlali iddiaları bağlamında gündeme geldi.

Rus varlıklarının Batı finans sistemine entegrasyonu (2001–2010)

Roman Abramoviç ve Millhouse Capital’in, 2000’li yılların başından itibaren Rusya’daki özelleştirmelerden, özellikle Sibneft petrol şirketinin satışından elde edilen serveti küresel finans sistemine entegre etmek için uluslararası şirket yapılarından yararlandığı belirtiliyor.

Bu süreçte Güney Kıbrıs merkezli finansal ağların ve MeritServus gibi kurumsal hizmet sağlayıcılarının rolü de araştırmalara konu oldu.

Matruşka tipi paravan şirket yapılanması (2010–2021)

Bu dönemde Güney Kıbrıs’ta Ervington Investments, Crosstrees Investments ve Harmony Trust gibi şirket ve tröstlerin Abramoviç’in yatırımlarının yönetiminde kullanıldığı ileri sürülüyor.

Bu tür yapılarda resmi hissedarlarla nihai ekonomik faydalanıcıların farklı olabilmesi, gerçek mülkiyetin belirlenmesini güçleştiriyor.

İsrail merkezli StoreDot gibi teknoloji girişimleri, sanat koleksiyonları ve süper yatlar dahil çeşitli varlıkların finansmanında bu şirket yapılarının rolü vardır.

Şubat 2022: Yaptırımlar öncesinde mülkiyet değişiklikleri

Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Abramoviç ve diğer Rus oligarklarına yönelik Batı yaptırımları gündeme geldi.

Abramoviç’in varlıklarını kontrol eden bazı tröstlerin sözleşmelerinde savaş öncesinde değişiklik yapıldığı ve varlıkların yedi çocuğuna devredildiği ileri sürülüyor. Bu iddialar, mülkiyetin yaptırımlardan korunmak amacıyla yeniden düzenlenip düzenlenmediği sorusunu gündeme getiriyor.

KKTC’deki şirketlerde aynı kapsamda, hukuki sonuçları ve varlıkların gerçek faydalanıcıları, ilgili sözleşmeler titizlikle incelenmelidir.

“Cyprus Confidential” belgeleri ve sonrasındaki süreç

Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) ve iş birliği yaptığı medya kuruluşlarının yayımladığı “Cyprus Confidential” araştırması, Güney Kıbrıs merkezli finansal hizmet sağlayıcılarıyla uluslararası müşterileri arasındaki ilişkileri ortaya koydu.

Araştırmalar, offshore şirketler ve tröstler aracılığıyla yürütülen finansal işlemlerin şeffaflığına ilişkin tartışmaları yeniden gündeme getirdi.

Abramoviç ve Millhouse Capital’in finansal operasyonlarının Türkiye ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkelere kaydırıldığı iddiası da ayrıca araştırılmalıdır. Bu tür bir değişimin kapsamı ve zamanı, somut şirket kayıtları ve finansal işlemler üzerinden ortaya konulabilir.

Güney Kıbrıs merkezli paravan şirketler…

Millhouse Capital ve Abramoviç’in yatırımlarında, doğrudan sahiplik yerine farklı ülkelerde kurulan şirket zincirleri ve finansal yapılardan yararlanıldığı ileri sürülüyor.

Crosstrees Investments ve Ervington Investments gibi şirketlerin küresel yatırımların finansmanındaki rolleri bu açıdan araştırılmaya değer.

Bu yapılarda yerel avukatların, finansal danışmanların veya KKTC’de olduğu gibi %51 emanetçi hissedarların resmi kayıtlarda görünmesi, nihai faydalanıcının ayrıca araştırılmasını da gerektiriyor.

Gizli kredi sözleşmeleri ve borç transferleri…

Güney Kıbrıs merkezli şirketlerle Britanya Virjin Adaları’ndaki şirketler arasında gerçekleştirildiği ileri sürülen kredi ve borç işlemleri, fon hareketlerinin izlenmesini güçleştirebilir.

Bu işlemlerin kapsamı ve hukuki niteliği, ilgili sözleşmeler, şirket kayıtları ve finansal belgeler üzerinden değerlendirilmelidir.

Sanat koleksiyonu ve yatların Kıbrıs üzerinden yönetilmesi

Abramoviç’in Lucian Freud ve Francis Bacon gibi sanatçıların eserlerini içeren değerli bir sanat koleksiyonuna sahip olduğu da biliniyor. Koleksiyonun Harmony Trust üzerinden yönetildiği ileri sürülüyor.

Benzer şekilde, Türkiye limanlarına gelen süper yatların mülkiyetinde Güney Kıbrıs ve Karayipler merkezli şirketlerin rol oynadığı iddia ediliyor.

Bu şirket yapılarının yaptırımlar karşısında varlıkların gerçek sahipliğinin belirlenmesini zorlaştırıp zorlaştırmadığı, mülkiyet kayıtları ve ilgili belgeler üzerinden incelenmelidir.

KKTC’DEKİ CHABAD MERKEZLERİ VE YATIRIM İDDİALARI

Bu bağlamda, Girne’deki CHABAD merkezinin ve ağırlıklı İskele bölgesinde bulunduğunu bilinen yatırımların da araştırılması gerekiyor. Bu yatırımlara Abramoviç’in finansal destek sağlamış olabileceği iddiası, finansman belgeleri ve mülkiyet kayıtları üzerinden açıklığa kavuşturulmalıdır.

Gazze’de yaşanan insanlık dramı devam ederken, İsrail hükümetinin politikalarına destek verdiği düşünülen kişi ve kuruluşlarla ekonomik ilişkileri de sorgulanmalıdır.

Roman Abramoviç’in Türkiye’de arazi satın almasının yalnızca bir yatırım haberi olarak sunulmasını kabul etmek mümkün değildir. Sermayenin kaynağı, ilişkileri ve Türkiye açısından doğurabileceği sonuçlar da tartışılmalıdır.

Bir yatırımın ülkeye sağlayacağı ekonomik katkı konuşulurken, sermayenin arkasındaki ilişkiler ve olası jeopolitik sonuçlar neden aynı ölçüde sorgulanmıyor?

CHABAD, ROMAN ABRAMOVİÇ VE KIBRIS BAĞLANTISI

Türkiye için tartışmasız stratejik öneme sahip Kıbrıs ve Doğu Akdeniz’de, KKTC üzerindeki Siyonist İsrail’in neredeyse tapulu bir işgale dönüşen emellerini CHABAD ve Roman Abramoviç bağlantısı üzerinden de değerlendirmek gerekiyor.

Roman Abramoviç’in Kıbrıs’taki finansal operasyonları, Güney Kıbrıs’ın yasal ve vergisel boşluklarından, Deloitte ve MeritServus’un danışmanlık hizmetlerinden yararlanılarak servetinin Batı yaptırımlarından korunması iddiaları çerçevesinde ele alınmalıdır. Kıbrıs ve Britanya Virjin Adaları’ndaki karmaşık şirket ağı ile bir tröstün, yani piyasayı ele geçirmek, vergiden kaçınmak veya gerçek sahipleri gizlemek amacıyla birbirine bağlı onlarca şirketin tek bir merkezden yönetildiği devasa ve tekelci bir finansal yapının yalnızca Abramoviç’in bu işlemlerdeki rolünün gizli kalmasına hizmet ettiği ileri sürülüyor.

TÜRKİYE SİYONİZME KARŞI NASIL MÜCADALE VERİYOR?

Yaşananlar Türkiye’de Cumhurbaşkanı, TBMM Başkanı ve Dışişleri Bakanlığının  Siyonist İsrail’e karşı durduğu ve söylemde bulunduğu, hatta MİT’in MOSSAD’a operasyon yaptığı bir dönmede yaşanması kabul edilecek bir gelişme değil.  Çünkü Siyonizm’i, CHABAD’ı ve dolayısı ile MOSSAD’ı besleyen kaynak, Abramoviç gibi iş insanı kılığında yüzünde antisemitizm maskesi takanlardır.

Tüm bu anlatılanların ışığında, Gazze’de yaşanan insanlık dramı ortadayken, Netanyahu hükümetinin politikalarıyla ilişkilendirilen kişi ve kuruluşların faaliyetleri de sorgulanmalıdır.

CHABAD ile bağlantılı olduğu belirtilen Roman Abramoviç’in Türkiye’de arazi satın almasını yalnızca sıradan bir yatırım haberi olarak görmek, bu ilişkilerin olası sonuçlarını göz ardı etmektir. Asıl mesele, bu yatırımların Türkiye’nin geleceği ve ulusal çıkarları açısından ne anlama geldiğidir.

Bir ülkede 10 şiddetinde deprem olur da kimse farkına varmaz mı? Varsa ve hala sessiz kalınıyorsa, asıl tehlike depremin kendisinden çok, sarsıntının üzerinin örtülmesidir!

NE OLDU BİZE?..

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın gençlik, eğitim ve yapay zeka hakkındaki açıklamalarına ilişkin değerlendirmesinde, teknolojik gelişmelerin insan merkezli olması gerektiği görüşüne katıldıklarını belirtti. Yalçın, İlim Yayma Cemiyeti’nin kuruluş felsefesine ve dijital teknolojilerin geleceğine ilişkin ise sert eleştiriler yöneltti. Açıklamada köy enstitülerinin yeniden kurulması çağrısı da öne çıktı.

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın gençliğin yetiştirilmesi, teknolojik gelişmeler ve yapay zeka hakkındaki sözlerine ilişkin bir basın açıklaması yayımladı.

Açıklamasına “Erdoğan’a katıldığımız ve katılmadığımız hususlar” başlığını veren Yalçın, insanın Türkiye’nin en büyük hazinesi olduğu ve gençlerin bilinçli, sağlıklı, vatanını ve milletini seven bireyler olarak yetiştirilmesi gerektiği yönündeki ifadeleri destekledi. Ancak Yalçın’a göre bu hedeflerin hayata geçirilmesi için yalnızca söylemler yeterli değil; eğitim ve teknoloji politikalarının da sorgulanması gerekiyor.

“Türkiye’nin var olma felsefesi bir cemiyetin kuruluş felsefesi olamaz”

Yalçın, Erdoğan’ın konuşmasını yaptığı İlim Yayma Cemiyeti üzerinden Türkiye’nin kuruluş değerleri ve cemiyetin tarihsel konumuna ilişkin eleştirilerini dile getirdi.

Komünizmle Mücadele Derneği’nin kuruluş amacına ve FETÖ elebaşının bu dernekle ilişkisine de değinen Yalçın, açıklamasında şu görüşü savundu:

“Türkiye’de İlim Yayma Cemiyeti’nin kuruluş felsefesi ‘Türkiye’nin var olma felsefesi’ olamaz. Türkiye’nin felsefesi, Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kuruluş değerleridir.”

Yalçın, cemiyetin tarihsel rolünü kendi siyasi perspektifinden değerlendirirken, Türkiye’nin temel referansının Cumhuriyet’in kuruluş değerleri olması gerektiğini vurguladı.

Yapay zeka ve dijitalleşme: Gençler nasıl korunacak?

Yalçın, Erdoğan’ın yapay zekanın insan hayatında köklü değişikliklere yol açtığı yönündeki değerlendirmesine katıldığını belirtti. Ancak çocukların ve gençlerin bu dönüşüme hazırlanması konusunda yeterli çalışma yapılmadığını savundu.

Yapay zekanın yalnızca teknolojik bir yenilik olarak ele alınamayacağını ifade eden Yalçın, insanın yaşamını ve geleceğini değiştiren bu teknolojinin eğitim politikalarıyla birlikte değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekti.

Açıklamada, gençlerin teknoloji karşısında doğru yönlendirilmesi konusunda mevcut yaklaşımın yetersiz olduğu görüşü öne çıktı.

“İnsan merkezli teknoloji” söylemi ile dijital dünyanın geleceği arasındaki çelişki

Erdoğan’ın teknolojik gelişmelerin insan merkezli bir anlayışla değerlendirilmesi gerektiği yönündeki sözlerine de katıldığını belirten Yalçın, 5G, 6G ve 7G teknolojileriyle şekillenecek dijital dünyanın insan üzerindeki etkilerine ilişkin kaygılarını dile getirdi.

Yalçın, yapay zekayı ve yeni nesil iletişim teknolojilerini yalnızca teknik gelişmeler olarak görmediğini; bunların insanın yaşamı, üretimi, verileri ve geleceği üzerindeki etkilerinin de sorgulanması gerektiğini savundu.

Açıklamasında bu teknolojileri “Siyonist merkezli yeni dünya düzeninin bir güç merkezi” olarak nitelendiren Yalçın, milli ve manevi değerlerin teknolojik dönüşüm karşısında korunması gerektiğini ileri sürdü.

“Daha fazla okuyan, düşünen ve üreten gençlik masallarda kalacak”

Yalçın, Erdoğan’ın daha fazla okuyan, düşünen ve üreten bir gençlik hedefini de değerlendirdi. Bu hedefin mevcut koşullarda gerçekleşmesinin güç olduğunu savunan Yalçın, eğitim sisteminde köklü bir değişiklik yapılması gerektiğini belirtti.

Çözüm önerisini ise geçmişteki köy enstitüsü modelinin yeniden gündeme alınması üzerinden ortaya koydu.

Yalçın, açıklamasının son bölümünde şu çağrıyı yaptı:

“BEDRİ YALÇIN’DAN ERDOĞAN’A ÇAĞRI: ‘KÖY ENSTİTÜLERİNİ YENİDEN KURALIM!”

“Gelin, 75 yıl önce yapılan hatalara sahip çıkmak yerine, konuşmalarınızda dile getirdiğiniz doğruları hayata geçirelim ve o doğrulardan hareketle köy enstitülerini yeniden kuralım.”

Yalçın, insanı, üretimi ve verileri merkeze alan bir yaklaşımın benimsenmesi gerektiğini belirterek, Gazze’de yaşananlar bağlamında eleştirdiği güç odaklarına karşı da insanların korunması çağrısında bulundu.

Tartışmanın merkezinde eğitim, teknoloji ve Cumhuriyet değerleri var

Bedri Yalçın’ın açıklaması üç temel tartışma başlığını bir araya getiriyor: Türkiye’de eğitimin hangi değerler üzerine kurulacağı, yapay zeka ve yeni nesil iletişim teknolojilerinin insan hayatını nasıl etkileyeceği ve teknolojik dönüşüm karşısında milli ve manevi değerlerin nasıl korunacağı.

Yalçın’ın yaklaşımında dikkat çeken nokta, Erdoğan’ın gençlik ve teknoloji konusundaki bazı hedeflerini desteklerken, bu hedeflerin gerçekleşmesi için izlenen yaklaşımı eleştirmesi ve köy enstitülerini alternatif bir eğitim modeli olarak önermesi oldu.

Haber kaynağı: 13 Ekim 2026 tarihli Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın’ın basın açıklaması.

Kartları başkaları karıştırdı; oyun masasına millet oturtuldu.

Bir Milleti Kendisiyle Savaştırmak:

Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı orduları yenilmiş, ülke işgal edilmişti. Buna karşılık Türk Milleti teslim olmayı reddetti. Yerel direniş güçleri etrafında başlayan Kuvayı Millîye hareketi, kısa sürede millî bağımsızlık mücadelesinin temel dayanaklarından biri hâline geldi.

İstanbul'daki saray ve hükûmet çevreleri ise iktidarlarını koruyabilmek için işgal kuvvetleriyle uzlaşma yolunu seçti. Anadolu’da büyüyen direnişi bastırmak amacıyla 18 Nisan 1920'de Kuvayı İnzibatiye adı verilen askerî bir güç kuruldu. Yaklaşık 4.000 kişiden oluşan bu kuvvet; üç piyade alayı ile bir topçu taburundan meydana geliyordu. Komutanlığına Süleyman Şefik Paşa getirildi. Alay komutanlarına 150, teğmenlere 60, erlere ise 30 lira maaş bağlandı.[1]

Kuvayı İnzibatiye için 1.250.836 liralık ödenek ayrılmıştır.[2][3] Bu tutarın büyüklüğünü anlamak için dönemin para değerini göz önünde bulundurmak gerekir: Bir Osmanlı altın lirası yaklaşık 7 gram altın içeriyordu. Başka bir ifadeyle, millî direnişi bastırmak için dönemin koşullarında son derece büyük bir maddi kaynak seferber edilmişti.

Buradaki asıl mesele yalnızca bir askerî birlik kurulması değildi. Asıl mesele, işgal altındaki bir ülkede aynı milletin çocuklarının karşı karşıya getirilmesiydi. Mustafa Kemal Atatürk’ün *Nutuk*’ta “hain kuvvet” olarak nitelendirdiği bu yapı, yabancı işgaline karşı direnen Anadolu halkının üzerine gönderiliyordu.[4]

Silahlardan Önce Sözcükler

Kuvayı Milliye’ye karşı yürütülen mücadele yalnızca askerî değildi. Millî direnişin halkın gözündeki meşruiyetini ortadan kaldırmak için dinî ve siyasi propaganda da kullanıldı.

Şeyhülislam Dürrizade Abdullah Efendi’nin yayınladığı fetvada Kuvayı Millîye hareketi bir eşkıyalık hareketi gibi gösterildi. Mustafa Sabri Efendi ve Mutasarrıf Osman Kadri gibi isimler de millî hareket aleyhinde açıklamalar yaptı. Böylece Anadolu’daki bağımsızlık mücadelesi, işgale karşı bir direniş olmaktan çıkarılıp padişaha karşı bir başkaldırı gibi sunulmaya çalışıldı.

Kuvayı İnzibatiye’nin kuruluşu sırasında alınan bir başka önlem, Anadolu Fevkalade Müfettiş-i Umumiliğinin oluşturulmasıydı. 28 Nisan 1920'de kurulan teşkilatın başına Müşir Zeki Paşa getirildi.[5] Müfettişliğin görünürdeki görevi güvenliği ve birliği sağlamaktı; gerçekte ise Anadolu’da padişahın otoritesini yeniden kurmak ve millî kuvvetleri İstanbul Hükûmetine bağlamaktı.

Zeki Paşa, Mustafa Kemal Paşa ile temas kurarak Büyük Millet Meclisi tarafından oluşturulan hükûmetin dağıtılmasını, ordunun ve millî kuvvetlerin İstanbul’a bağlanmasını istedi. Millî Mücadele’nin bu talepler karşısındaki kararlılığını Mustafa Kemal Paşa’nın şu sözleri özetliyordu:

“Milletin istiklalini vatanın son kaya parçası üzerinde müdafaa edeceğiz, kurtaracağız veya -eğer mukadderse— öleceğiz. Fakat eminiz ki ölmeyeceğiz ve kurtaracağız.” [6]

İzmit’ten Geyve’ye: Kardeş Kavgasının Cephesi:

Binbaşı Hasan Tevfik komutasındaki kuvvetler 29 Nisan’da İzmit’e hareket etti. Süleyman Şefik Paşa karargâhını İzmit’teki *Yavuz* zırhlısında kurdu; 1. Alay, İzmit’in güneydoğusundaki ordugâha ve Sapanca'ya yerleştirildi. İzmit’teki İngiliz tugayı ile körfezde bulunan donanma, Ermeni çeteleri Kuvayı İnzibatiye’nin başlıca dayanaklarıdır.

Ali Fuat Paşa komutasındaki millî kuvvetler ise Geyve Boğazı’nı tahkim ederek ilerleyişi durdurmaya çalıştı. Kuvayı İnzibatiye, 23 Mayıs’ta Sapanca, Adapazarı ve Hendek yönünde harekâta başladı. Bolu, Gerede, Geyve, Kandıra, Düzce, Adapazarı, İzmit ve Sapanca çatışma alanlarına dönüştü.

Yarbay Senai komutasında 14 Haziran’da saldırıya geçen Kuvayı İnzibatiye ağır bir yenilgiye uğradı. Kuruluşundan yalnızca birkaç ay sonra, 25 Haziran 1920’de dağıtıldı.[1]

Geride ise acı bir gerçek kaldı: İşgal kuvvetlerine karşı kullanılması gereken silahlar, aynı milletin çocuklarına doğrultulmuştu.

Yemen: Uzak Topraklarda Kaybolan Anadolu Çocukları:

Kuvayı İnzibatiye örneği, iktidarın devamı uğruna bir milletin kendi içinde nasıl karşı karşıya getirebildiğini gösterir. Yemen ise aynı milletin çocuklarının uzak siyasi hedefler uğruna nasıl tüketildiğinin simgesidir.

Osmanlı Devleti’nin son döneminde Yemen’deki isyanları bastırmak ve bölgedeki egemenliği korumak için Anadolu’dan sürekli asker gönderildi. Uzaklık, salgın hastalıklar, iklim, ulaşım güçlükleri ve çatışmalar nedeniyle binlerce asker yaşamını yitirdi. Aileler cepheye giden çocuklarından yıllarca haber alamadı. Hayatta kalanların bir bölümü dahi memleketlerine dönemedi.[7]

Atatürk, *Nutuk*’ta bu ağır bedeli şu soruyla hatırlatır:

“Yemen çöllerinde kavrulup yok olan Anadolu evlatlarının miktarını biliyor musunuz?” [4]

Yemen Türküsü ‘nün kuşaklar boyunca yaşamasının nedeni de budur. Türkü yalnızca bir cepheyi değil; oğlunu, eşini ya da kardeşini bekleyen binlerce ailenin ortak acısını anlatır. “Giden gelmiyor” sözü, artık tek bir askerin değil, bütün bir toplumun ağıtıdır.

Atatürk’ün Yemen Türküsü ’nü dinlediğinde duygulandığı ve “Anadolu çocuklarının ne işleri vardı Yemen çöllerinde?” dediği çeşitli anı ve ikincil kaynaklarda aktarılmaktadır.

*Zeytindağı*: Bir İmparatorluğun Hesap Defteri:

Cemal Paşa'nın emir subayı olarak Suriye ve Filistin cephelerini yakından gözlemleyen Falih Rıfkı Atay, *Zeytindağı* adlı eserinde bir imparatorluğun çöküşünü yalnızca komutanların ve siyasetçilerin gözünden anlatmaz. Onun asıl anlattığı, alınan yanlış kararların sıradan askerler üzerindeki yıkıcı sonuçlarıdır.[8]

Yemen, Aden, Kanal ve Gazze’de kırılan Mehmetçiklerin hikâyeleri, savaşın resmî bildirilerde görünen yüzünden çok farklıdır. Karargâhlarda çizilen haritalar üzerinde yalnızca birer işaret olan cepheler, Anadolu’daki evlerde bitmeyen bekleyişlere ve kapanmayan yaralara dönüşmüştür.

*Zeytindağı* bu nedenle yalnızca bir hatırat değildir. İktidar hırsının, hesapsız dış politikanın ve gerçeklerden kopmuş yönetim anlayışının bir millete nelere mal olabileceğini gösteren tarihsel bir uyarıdır.

Eski Hafıza, Yeni Güvenlik Denklemleri:

Türkiye ile Suudi Arabistan arasındaki ilişkileri değişmez ve kesintisiz bir “Türk düşmanlığı” üzerinden açıklamak, tarihsel tabloyu gereğinden fazla basitleştirir. Nitekim Atatürk döneminde iki ülke arasında diplomatik ilişkiler kurulmuş; dostluk, eğitim ve bölgesel iş birliği girişimleri gündeme gelmiştir.[9]

Bununla birlikte Cumhuriyet, laiklik, hanedan yönetimi ve bölgesel nüfuz konularındaki farklılıklar iki ülkenin siyasal yaklaşımlarını çeşitli dönemlerde karşı karşıya getirmiştir. Günümüzde ise güvenlik tehditleri ve değişen ittifaklar, Türkiye’nin askerî kapasitesini yeniden Arap Yarımadası’ndaki hesapların bir unsuru hâline getirmektedir.

2026’da Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasındaki savunma iş birliği tartışmaları bu bakımdan dikkat çekicidir. Ankara, iş birliğinin savunma amaçlı olduğunu ve başka bir ülkeye saldırmak üzere asker gönderilmesinin söz konusu olmadığını açıklamıştır.[10] Tarihsel hafızanın önemi de tam burada ortaya çıkar: Türkiye, bölgesel güvenliğe katkıda bulunurken başkalarının hedefleri uğruna yeni ve belirsiz savaşların içine sürüklenmemelidir.

Yemen’deki tarafları yalnızca “dost” ve “düşman” diye ikiye ayırmak da gerçeği açıklamaya yetmez. Bölgedeki çatışmalar; yerel iktidar mücadelelerinin, mezhepsel gerilimlerin, İran-Suudi Arabistan rekabetinin ve Siyonist küresel güç hesaplarının iç içe geçtiği çok katmanlı bir yapıdadır. Türkiye’nin politikası, bu karmaşık tabloda hamasi söylemlere değil; millî çıkarlara, diplomasiye ve tarihsel deneyime dayanmalıdır.

Masal Kötüyse Kahramanlar Ne Yapsın?

Kuvayı İnzibatiye’nin kuruluşundan Yemen çöllerine, *Zeytindağı*’nda anlatılan cephelerden bugünün Orta Doğu’suna uzanan ortak bir çizgi vardır: Kararları yöneticiler verir, fakat yanlış kararların bedelini çoğu zaman halk ve asker öder.

21. yüzyılın başlarında Türkiye’nin çevresi savaşlar, vekâlet çatışmaları, göç hareketleri ve büyük güç rekabetiyle kuşatılmış durumdadır. Dostluklar ve ittifaklar kalıcı değil, çıkarlara bağlıdır. Bu nedenle ülkenin bağımsızlığını, bütünlüğünü ve Cumhuriyet’in temel değerlerini korumak yalnızca askerî güçle değil; tarih bilgisi, akılcı diplomasi ve toplumsal uyanıklıkla mümkündür.

Geçmişi hatırlamak, eski düşmanlıkları yeniden üretmek için değil, aynı hataları tekrar etmemek içindir. Anadolu çocuklarının başka iktidarların hesapları uğruna bir kez daha uzak cephelere gönderilmemesi, tarih karşısındaki en büyük sorumluluğumuzdur.

Kartları kimin karıştırdığına bakmadan oyuna oturursak kaybeden yine biz oluruz.

Kaynakça

1. Dirier, Ayten. “Kuvayı İnzibatiye / Hilâfet Ordusu.” *Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi*, c. 8, sy. 3, 2021, ss. 968-983. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/article/860523

2. *Takvim-i Vekayi*, 24 Nisan 1336/1920, nr. 3835.

3. Apak, Rahmi. *İstiklâl Savaşında Garp Cephesi Nasıl Kuruldu?* İstanbul: Güven Basımevi, 1942, s. 139.

4. Atatürk, Mustafa Kemal. *Nutuk*. Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.

5. Gülmez, Nurettin. “Anadolu Islahatı Olağanüstü Genel Müfettişliği.” *Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi*, c. 20, sy. 58, 2004. https://dergipark.org.tr/tr/pub/aamd/article/709242

6. Kocatürk, Utkan. *Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Kronolojisi, 1918-1938*. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1988.

7. Türkmen, Zekeriya. “Mustafa Kemal (Atatürk)’in Yemen’e Tayini ve Bununla İlgili Belgeler.” *Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi*, c. XI, sy. 32, 1995, ss. 501-524. https://dergipark.org.tr/en/pub/aamd/article/758945

8. Atay, Falih Rıfkı. *Zeytindağı*. Ankara: Hâkimiyeti Milliye Matbaası, 1932.

9. Atatürk Ansiklopedisi. “Atatürk Dönemi Türkiye-Suudi Arabistan İlişkileri.” https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/908/Atat%C3%BCrk-D%C3%B6nemi-T%C3%BCrkiye-Suudi-Arabistan-%C4%B0li%C5%9Fkileri

10. Associated Press. “Houthis Claim New Attack Against Airport in Saudi Capital as Witness Reports Evacuation.” 9 Ekim 2026. https://apnews.com/article/35194542a9d7ae54fca983db5f4f1adb

Bir otel odasının kapısını açtığınızda sizi ilk karşılayan şey, sizden önceki hayatın izlerinin silinmiş olmasıdır. Yatak hazırlanmış, bardak temizlenmiş, perde düzeltilmiştir. Odayı ilk kullanan siz değilsinizdir; fakat size, orada rahatça yaşayabileceğiniz bir başlangıç sunulmuştur.

Bu başlangıcın arkasında, çoğu zaman yüzünü görmediğiniz birinin emeği vardır. Siz ayrıldıktan sonra aynı oda başka bir insan için hazırlanacaktır.

Otelcilikte her gün tekrarlanan bu sıradan sahne, insanlığın en büyük meselelerinden birini içinde taşır: Kısa bir süre kullandığımız bir dünyayı, bizden sonra gelecek olanlara hangi hâlde bırakacağız?

9–20 Kasım 2026 tarihlerinde Antalya’da düzenlenecek COP31, dünyanın geleceğini konuşmak üzere binlerce insanı bir araya getirecek. Ancak geleceği konuşacak insanların çoğu, önce bir otele yerleşecek. Bir anahtar alacak. Bir odanın geçici kullanıcısı olacak. Belki de müzakere salonuna girmeden önce, ellerindeki o anahtara bir kez daha bakmaları gerekiyor.

Çünkü iklim meselesi, biraz da geçici kullanım hakkını sınırsız sahiplik sanmamızın hikâyesidir.

İnsan bir şeyi gözünün önünden kaldırınca, onun hayatından da çıktığını düşünmeye yatkındır. Çöp torbasını kapının önüne bırakır, kapıyı kapatırız. Bizim için mesele bitmiştir. Oysa kapının kapanması, maddenin yolculuğunu durdurmaz. Attığımız şey bir yere gider. Bir toprağa, bir suya, bir canlıya, başka bir insanın yaşadığı çevreye… Bazen de bugün göremeyeceğimiz kadar uzak bir zamana.

Gezegenin üzerinde sorumluluğumuzu bırakabileceğimiz bir “dışarısı” yoktur.

Antropolog Mary Douglas, Saflık ve Tehlike’de kirin yalnızca maddenin niteliğiyle değil, bulunduğu yer ve kurduğumuz düzenle ilişkili olduğunu anlatır. Tarlada bereket sayılan toprağın, yemek masasının üzerinde kir sayılması bu düşünceyi görünür kılar.

Bu yaklaşımı çevre meselesine taşıdığımızda yeni bir soru belirir: Kullanmayı bıraktığımız bir maddeyi neden sorumluluğumuzun da dışına çıkmış sayıyoruz?

Bir mutfakta sebze kabuklarının hangi yola gireceği, yalnızca onların ne olduğuna bağlı değildir. Nasıl ayrıldıklarına, hangi sistemin içinde değerlendirildiklerine, işletmenin hangi kararı verdiğine de bağlıdır.

Atık, bu anlamda, yalnızca tüketimin artığı değildir. Kararlarımızın maddi biçimidir.

İklim krizinin tamamını atık meselesine indirgemek mümkün değil. Fakat atmosferi sınırsız bir boşluk gibi kullanma alışkanlığımız, aynı sorumluluk kopuşunun büyük ölçekteki ifadesidir. Üretimin yararını bugünde toplarken, sonuçlarının bir bölümünü başka coğrafyalara ve gelecek kuşaklara bırakıyoruz.

Atık bazen bir madde değil, başkasına devrettiğimiz bedeldir.

Anadolu’nun “dünya bir handır” sözü, hayatın geçiciliğini hatırlatır. Fakat bu sözün içinde, çoğu zaman yeterince düşünmediğimiz bir sorumluluk da vardır. Handan ayrılacak olmak, hanı koruma yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Geçicilik, kayıtsızlığın gerekçesi olamaz. Çünkü bizim kısa süreli kullandığımız şey, bir başkasının bütün hayatı olacaktır.

Bir nehir bizim için hafta sonu manzarası olabilir; kıyısında yaşayan çocuk için içilecek su, geçim kaynağı ve memleket demektir. Bir orman yatırım hesabında arazi olarak görünebilir; başka bir hayatın dilinde gölge, yuva ve devamlılıktır. Emanet düşüncesinin derinliği burada başlar.

Emanet, bir şeyi kullanırken onun yalnızca bize ait olmadığını bilmektir. Kendi ihtiyacımızı karşılarken, başkasının yaşama imkânını eksiltmemeye çalışmaktır. Bu nedenle iyi misafirlik, sessizce gelip sessizce gitmekten ibaret değildir. Kaldığımız yere gösterdiğimiz özenle ilgilidir.

Dünyadan ayrılacak olmamız herkesin bildiği bir gerçek. Asıl ahlaki soru, ayrılmadan önce dünyaya nasıl davrandığımızdır. Otelcilikte misafirin şikâyeti değerlidir. Aksayan hizmeti görünür kılar. Bir odanın temizliği, bir yemeğin niteliği, verilen bir sözün tutulup tutulmadığı, misafirin sesiyle yeniden değerlendirilir. Fakat bazı misafirler şikâyet edemez.

Bugünkü kararlarımızın sonuçlarını yaşayacak insanların bir bölümü henüz doğmadı. Taleplerini iletemiyor, toplantılara katılamıyor, itirazlarını kayda geçiremiyorlar. Geleceğin insanı, bugünün hesaplarında çoğu zaman bir sayı olarak bulunuyor; bir muhatap olarak değil.

Hans Jonas’ın Sorumluluk İlkesi’nde geliştirdiği düşünce, ahlaki dikkatimizi bu uzaklığa yöneltir: Eylemlerimizin sonuçlarını, gelecekte insan hayatının sürdürülebilmesi bakımından da değerlendirmek zorundayız. Bu düşüncenin otelcilikte çok yalın bir karşılığı vardır.

Kat görevlisi, hazırladığı yatağa kimin yatacağını bilmez. O insanın adını, ülkesini, hikâyesini tanımaz. Büyük ihtimalle teşekkürünü de duymayacaktır. Yine de çarşafı düzeltir, bardağı kontrol eder, odayı yaşanabilir hâle getirir.

İşinin ahlakı, karşısındaki insanın görünür olmasına bağlı değildir.

Geleceğe karşı sorumluluk da böyle bir dikkati gerektirir. Henüz karşılaşmadığımız insanın hayatını, bugünkü rahatlığımız kadar gerçek kabul edebilmek… Medeniyet, teşekkürünü duyamayacağımız insanlar için gösterdiğimiz özenle de ölçülür.

Modern dünya inşa etmeyi sever.

Yeni binalar, yeni tesisler, yeni projeler… İnşa edilen şey görünürdür. Açılışı yapılır, fotoğrafı çekilir, üzerine bir isim yazılır. Bakımın ise gösterişsiz bir zamanı vardır. Aynı vanayı kontrol etmek, aynı sistemi temizlemek, aynı toprağı korumak, aynı hatayı yeniden oluşmadan önlemek… Bakım, çoğu zaman başarı olarak haber olmaz. Çünkü iyi yapıldığında, hayatın olağan akışı gibi görünür.

Oysa o olağan akış, kendiliğinden sürmez.

Bir otelin lobisi tasarımla etkileyebilir. Fakat misafirin hayatını her gün güvenli ve rahat kılan şey, çalışan sistemler ve onları ayakta tutan insanlardır. Gezegen için de benzer bir dikkat gerekiyor. Büyük hedeflerin yanında süreklilik, onarım ve bakım kültürü… Ancak bütün sorumluluğu görünmeyen çalışanların omzuna yüklemek de adil değildir. Atığı ayıran elin emeği; doğru satın alma kararları, yeterli altyapı, açık standartlar ve hesap veren bir yönetimle desteklenmelidir.

İklim ahlakı, yalnızca çalışandan özen istemekle kurulamaz. Karar verenden sorumluluk istemeyi de gerektirir.

Her otelde bir vardiya defteri vardır.

Hangi iş tamamlandı? Hangi sorun sürüyor? Kime ne söz verildi? Bir sonraki ekip neyi bilmeli? Bu defterin değeri, güzel cümlelerinden gelmez. Gerçeği saklamamasından gelir. Kuşaklar da birbirine vardiya devreder.

Bizden sonraki insanlara yalnızca yollar, binalar ve teknolojiler bırakmayacağız. Yıpranmış topraklar, korunmuş sular, çözülmüş sorunlar veya ertelenmiş bedeller de bırakacağız.

Ölçmenin ahlaki anlamı burada ortaya çıkar. Kayıt tutmak, yalnızca işletmeyi yönetmek değildir; başkasının gerçeği bilme hakkına saygı göstermektir. Bir zirvenin, bir ülkenin, bir otelin çevre iddiası da bu dürüstlükle sınanmalıdır. Ne tüketildi? Ne önlendi? Ne geri kazanıldı? Hangi sorun hâlâ çözülmedi?

Geleceğe karşı en ağır kusurlardan biri, bıraktığımız hasarı başarı diliyle örtmektir.

Antalya’da kurulacak sofralar, hazırlanacak odalar, temizlenecek salonlar; zirvenin düşüncesinden ayrı görülemez. Ev sahipliği, konuşulan ilkelerin günlük hayatta karşılık bulduğu yerdir. Turizm sektörü bu karşılığın kurulmasında önemli bir sorumluluk taşıyor. Çünkü misafirlik, bizim için soyut bir kavram değil; her gün yerine getirdiğimiz bir meslek. Fakat meslek bilgisi kendiliğinden ahlaki üstünlük sağlamaz. Bildiğimizi uyguladığımız, uyguladığımızı ölçtüğümüz ve eksiklerimizi açıkça kabul ettiğimiz ölçüde anlam kazanır.

Bir gün hepimiz anahtarı teslim edeceğiz.

O gün geride bıraktığımız dünya, niyetlerimizden daha açık konuşacak. Suyuyla, toprağıyla, havasıyla ve yaşayabilme imkânıyla bizi anlatacak. Bizden sonra gelecek insanın bugün kapımızı çalıp şikâyet etmesi mümkün değil.

Bu sessizlik, onay değildir.

Henüz doğmamış bir insanın söyleyemediği “Bana ne bıraktınız?” sorusunu bugün duyabilmek, belki de insanlığımızın en ciddi sınavıdır.

Ömer Ulutaş: “İnsan olarak bir olduk, yine bir olacağız!”

Toprak Partisi Genel Başkanı Ömer Ulutaş, 11 Eylül 2021’de İstanbul Maltepe’de düzenlenen mitingin birlik ruhuna vurgu yaparak, Toprak Partisi’ni kapatarak Anadolu Birliği Partisi’ne katılacaklarını açıkladı.

Ulutaş, yaptığı açıklamada küresel güçlerin insanlık ve Türkiye üzerindeki tehditlerine dikkat çekerek birlik çağrısında bulundu. 2021 Maltepe Mitingi’nde oluşan ortak duruşu hatırlatan Ulutaş, bugün de benzer bir birlikteliğe ihtiyaç olduğunu ifade etti.

“YİNE BİR OLACAĞIZ!”

Ömer Ulutaş, açıklamasında 11 Eylül 2021 Maltepe Mitingi’nin taşıdığı anlamı şu sözlerle dile getirdi:

“11 Eylül 2021 Maltepe Mitingi’nin ruhunda, İNSANLIĞI tehdit eden küresel güçlere karşı bir duruş vardı. O gün BİR olmuştuk.”

O dönemde şartların bugünkünden daha ağır olduğunu belirten Ulutaş, buna rağmen ortak değerler etrafında kenetlendiklerini vurguladı. Bugün de Türkiye’nin aynı güçlerin ağır tehditleriyle karşı karşıya olduğunu savunan Ulutaş, birlik mesajını yineledi:

“Bizim cevabımız nettir: YİNE BİR OLACAĞIZ!”

TOPRAK PARTİSİ’NDEN ANADOLU BİRLİĞİ PARTİSİ’NE KATILIM

Açıklamasında birlik kararının somut bir adımla hayata geçirileceğini belirten Ömer Ulutaş, Toprak Partisi’ni kapatarak Anadolu Birliği Partisi’ne katılacaklarını duyurdu.

Ulutaş, bu adımın ortak hedefler ve dayanışma anlayışı doğrultusunda atıldığını ifade ederek, kişisel hesaplar yerine ortak hedeflerin, ayrılıklar yerine dayanışmanın ve parçalanma yerine birliğin öne çıkması gerektiğini belirtti.

Açıklamasını geleceğe yönelik birlik mesajıyla tamamlayan Ulutaş, şu ifadeleri kullandı:

“Dün Maltepe’de BİR olduk. Bugün yeniden BİR olacağız. Yarın, bu birlik ruhuyla geleceğimizi birlikte kuracağız!”

Kaynak: Toprak Partisi Genel Başkanı Ömer Ulutaş’ın basın açıklaması

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın, Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılması tartışmalarına ilişkin yaptığı basın açıklamasında, “O okulda ‘teolojik ajan’(*) yetiştirecekler!” ifadelerini kullandı. Yalçın, Türkiye’nin bu konuda Anayasa’sını değiştirmemesi gerektiğini savundu.

Anadolu Birliği Partisi (ABP) Genel Başkanı Bedri Yalçın, Heybeliada Ruhban Okulu’nun yeniden açılmasına ilişkin tartışmalar hakkında bir basın açıklaması yaptı. Açıklamasında ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu (USCIRF), Fener Rum Patrikhanesi, Yunanistan Anayasası ve Türkiye’nin hukuki düzenlemelerine ilişkin değerlendirmelerde bulunan Yalçın, okulun açılmasına karşı olduklarını belirterek açıklamasına “Açmayın, kapatırız!” başlığını verdi.

Yalçın’ın basın açıklamasının tamamı şöyle:

BASIN AÇIKLAMASI

AÇMAYIN, KAPATIRIZ!

O OKULDA “TEOLOJİK AJAN” YETİŞTİRECEKLER!

Fener Rum Kilisesi hakkında, “USCIRF-ABD Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu” ABD Temsilciler Meclisinin 116. Kongresinin 2. oturumuna 16 Temmuz 2020 tarihinde bir tasarı verildi. Tasarının karar metninde, “Türkiye'yi Ekümenik Patrikhane'nin haklarına ve dini özgürlüklerine saygı göstermeye çağırıyoruz.” yazılıydı.

O kararda, TÜRKİYE’de 1971’den bu yana yasalara uymakla direnen ve bağımsız olmak isteyen Fener Rum Kilisesi’nin siyaseten özellikle işlevsizleştirdiği Heybeliada Ruhban Okulu vardı.

Partimizin yaptığı araştırmaya göre Yunan Ortodoks haber ajansında yer alan iddialar “teolojik ajan okulu”nun 22 Ekim 1991’de Fener Rum Kilisesi’nin başpapaz Bartholomeos’un “Fener Rum Patriği” olarak görevine başlamasının 35. yıl dönümü olan 22 Ekim 2026 tarihinde bir törenle açılacağı yönündedir.

Yunan basınında yer alan haberlerde, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, tabii ki Trump’a verdiği sözler arasında yer alan, okulun “yasalara uydurularak” açılması için YÖK’e talimat verdiği ve yakından ilgilendiği de yazılıyor.

Adı Cumhurbaşkanlığı devlet sistemi de olsa Sayın Erdoğan gücünü yasalardan alıyor. Ancak yasalarımızda ne kilise papazını ekümenik patrik ne de o okulu açma yetkisi verilmiyor. Bu yetkiyi Erdoğan’ın alması için Anayasa’nın ve ilgili kanunların değiştirilmesi gerekir. Onun için önümüzdeki günlerde bu iktidar değiştiğinde, tarihinde hiç kapatılmayan bu teolojik ajan okulu bu sefer kapatılacaktır.

Yunanistan bir din devletidir. Anayasasında da yer aldığı üzere (3. maddesini, 18. maddenin 8. fıkrasını ve 105. madde) “Constantin Patriğine bağlılıkları” vardır. “Ekümenik/Evrensel Patriklik” veya Constantin Rum “Patrikliği” ile birlikte hareket etmektedir. Özetle bu yasa, Yunanistan Devleti ile Yunanistan Kilisesi ve “Ekümenik Patrikhane” arasındaki ilişkileri düzenlemektedir.

Bu durum karşısında, Anayasa’mızın eşitlik ilkesi ve Lozan Konferansı’nda varılan anlaşma uyarınca “Ekümenik Patrikhane” günümüzde Cumhuriyet’le birlikte başpiskoposluk statüsünde kalmış ve bu durumu Fener Rum Kilisesi de kabullenmiştir. Zaten kabullenmeseydi Yunanistan’a taşınacaktı.

Şimdi ABD’nin çıkarları, Trump’un Rum lobisinin isteklerini yerine getirmek ve Yunanistan Anayasası için Türkiye Cumhuriyeti Devleti Anayasası’nı mı değiştireceğiz?

O zaman bu durumu Türk milletine anlatalım ve kararı da Türk halkı versin…

Kamuoyuna duyurulur.

Bedri YALÇIN
Anadolu Birliği Partisi

Genel Başkanı

Ergenekon davasında yargılanıp beraat eden gazeteci ve yazar, şimdi siyasi parti yönetiminde

Anadolu Birliği Partisi (ABP), gazeteci, yazar ve yayıncı Muammer Karabulut’un Genel Sekreterlik görevine atandığını duyurdu. Genel Başkan Bedri Yalçın’ın kararıyla gerçekleştirilen atama, Karabulut’un meslek yaşamında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Karabulut’un gazetecilik geçmişi, uluslararası barış çalışmaları ve Ergenekon davasında beraatle sonuçlanan yargılama süreci de yaşam öyküsünün dikkat çeken başlıkları arasında yer alıyor.

Anadolu Birliği Partisi Genel Başkanı Bedri Yalçın’ın kararıyla Muammer Karabulut, partinin Genel Sekreterliği görevine getirildi. 11 Ekim 2026 tarihli mazbatayla belgelendirilen görevlendirmeye ilişkin açıklama, ABP tarafından kamuoyuyla paylaşıldı.

Karabulut’un Genel Sekreter olarak atanmasıyla birlikte parti bünyesinde kurumsal koordinasyon, resmî yazışmalar ve yönetim süreçlerinin yürütülmesinde yeni bir sorumluluk dönemi başladı. Bu görevlendirme, Karabulut’un ilk kez bir siyasi partide üst düzey yöneticilik görevini üstlenmesi bakımından da önem taşıyor.

Gazetecilikten siyasi parti yönetimine

28 Nisan 1961’de Ankara’da doğan Muammer Karabulut, Ankara Atatürk Lisesi’nden 1979-1980 eğitim yılında mezun oldu. Gazetecilik ve ajans faaliyetleriyle meslek hayatına başlayan Karabulut, 1990-1996 yılları arasında Almanca yayımlanan GRÜN MAGAZIN dergisinin Genel Yayın Yönetmenliğini yaptı.

2006-2008 yılları arasında Tepkimiz.net Haber sitesinde Yayın Koordinatörü olarak görev alan Karabulut, 2020 yılında 5gvirusnews haber sitesi ve platformunun kurucuları arasında yer aldı. Gazetecilik, araştırmacılık ve yayıncılık çalışmalarını kitaplarıyla da sürdüren Karabulut’un eserleri; Türkiye’nin siyasi ve toplumsal meselelerinden tarih, inanç ve medya tartışmalarına kadar uzanan farklı konuları ele alıyor.

Ergenekon davasında yargılandı, beraat etti

Muammer Karabulut’un yaşamındaki önemli dönüm noktalarından biri, 2008 yılında yayımladığı “FGÖ Dünyanın En Büyük Terör Örgütü” başlıklı yazının ardından başlayan hukuki süreç oldu.

Demirören Haber Ajansı’nın (DHA) 17 Ocak 2020 tarihli haberine göre Karabulut, 22 Şubat 2008’de gözaltına alınarak tutuklandı ve yaklaşık 11 ay cezaevinde kaldı. Yargılama sürecinde hakkında 11 yıl 3 ay hapis cezası verildi. Kararın bozulmasının ardından yeniden görülen davada, 4 Kasım 2019’da örgüt üyeliği suçlamasından beraat etti.

Beraat kararının ardından Karabulut, yaşadığı tutukluluk ve yargılama süreci nedeniyle Hazine ve Maliye Bakanlığı aleyhine maddi ve manevi tazminat davası açtı. DHA’nın haberine göre talep ettiği toplam tazminat miktarı 1 milyon liraydı.

Bu süreç, Karabulut’un mesleki yaşamında ve kamuoyuna yansıyan biyografisinde önemli bir yer tutuyor. Karabulut’un söz konusu yargılamayı haksızlık olarak değerlendirmesi kendi görüşüdür; beraat kararı ise ilgili suçlama bakımından mahkemenin verdiği hukuki sonucu ortaya koymaktadır.

Noel Baba adına uluslararası barış çalışmaları

Karabulut’un çalışmalarının bir diğer önemli boyutunu, 1991 yılında Antalya’da başlayan Noel Baba adına uluslararası barış faaliyetleri oluşturuyor. 1993’te “Noel Baba ile Dünya Barışına Çağrı Etkinlikleri” adıyla gelişen çalışmaların hayata geçirilmesine öncülük etti.

1995 yılında Noel Baba ile Dünya Barışına Çağrı Derneği’nin kurucu başkanı oldu. 1996’da Noel Baba Vakfı’nın kurucuları arasında yer alarak Yönetim Kurulu Başkanlığını üstlendi. 2005 yılında Uluslararası Noel Baba Barış Konseyi Başkanlığına seçildi.

2011 yılı Noel Baba Barış Ödülü için adaylığı Avrupa Noel Baba Barış Konseyi tarafından önerilen Karabulut’un adaylığı, 29 Aralık 2010 tarihinde Antalya’da yapılan toplantıda kabul edildi. Ödülün gerekçesi, 1991’den itibaren Noel Baba adına insanlar arası barışı hedefleyen etkinlikleri çeşitli zorluklara rağmen sürdürmesi olarak açıklandı.

Genel Sekreterlik mazbatasında hangi yetkiler yer alıyor?

ABP tarafından yayımlanan mazbatada Karabulut’un; Genel Başkanın onayı doğrultusunda partiyle ilgili yazışmaları planlama ve yürütme, belgeleri hazırlama ve resmi kurumlarla ilgili işlemleri gerçekleştirme konularında yetkilendirildiği belirtiliyor.

Atama, Karabulut’un gazetecilik ve yayıncılık alanlarında edindiği deneyimini siyasi parti yönetimi içerisinde kullanacağı yeni bir döneme işaret ediyor.

Anadolu Birliği Partisi’nin kamuoyuna duyurduğu görevlendirme, Genel Başkan Bedri Yalçın’ın imzasını taşıyan mazbata ile belgelendirildi.

5gvirusnews

Turizmci olmanın yollarını anlatan çok kitap yazıldı. Nasıl iyi bir yönetici olunacağı, bir otelin nasıl işletileceği, misafirin nasıl memnun edileceği, markanın nasıl büyütüleceği uzun uzun anlatıldı.

Ben bu kez tersinden başlayacağım.

Çünkü bugün turizmin asıl meselesi, nasıl turizmci olunacağını bilmemek değil; nasıl turizmci olunmayacağını gösteren davranışların giderek sıradanlaşması ve kimi zaman başarı olarak ödüllendirilmesidir.

Bir zamanlar ustalıkla kazanılan makamlar, bugün bazı kurumlarda görünürlükle elde ediliyor. Bilginin yerini hitabet, deneyimin yerini gösteriş, mesleki sadakatin yerini itaat alabiliyor.

İşini bilenlerin sessizleştiği, işini biliyormuş gibi görünenlerin yükseldiği bir düzende yalnızca yönetim anlayışı değişmez; mesleğin ahlaki ölçüleri de aşınır.

Oysa otelcilik, insanlığın en eski güven ilişkilerinden biridir.

Bir yabancının kapınızı çalması, başını sizin yastığınıza koyması, sofrasını size emanet etmesi, güvenliğini ve huzurunu sizin sorumluluğunuza bırakması…

Bütün bunlar ticari bir işlemin çok ötesindedir.

Misafir, çalışan, tedarikçi ve yatırımcı aynı görünmez sözleşmenin taraflarıdır: Güven.

Bir otelin yıldızı, markası, mimarisi ve sermayesi olabilir. Fakat güveni yoksa bütün bunlar iyi aydınlatılmış bir sahneden ibarettir.

Otel betonla yapılır; otelcilik insanla.

Ve insanın insana emanet edildiği bir meslekte bilgi kadar karakter, yetenek kadar vicdan, başarı kadar ahlak da önemlidir.

Bugün asıl sormamız gereken soru şudur:

Turizmci olmayı unuttuğumuzda, geriye nasıl bir turizm kalır?

Vitrinin Ustalığı Yendiği Yer

Otelcilik bir zamanlar çıraklıktan ustalığa uzanan uzun bir yolculuktu.

Resepsiyonun gece sessizliğini bilmeden, mutfağın sıcağını hissetmeden, kat hizmetlerinin görünmeyen emeğine tanıklık etmeden, öfkeli bir misafirin gözlerinin içine bakarak sorumluluk üstlenmeden yönetici olunmazdı.

Unvan, emeğin önünde değil, arkasında yürürdü.

Bugün ise kimi zaman sıra tersine dönmüş görünüyor.

Özenle seçilmiş bir takım elbise, dikkatle hazırlanmış bir sunum, etkileyici bir hitabet ve doğru insanlarla kurulmuş ilişkiler, yılların mesleki birikiminin önüne geçebiliyor.

Elbette görünüş önemlidir. Zarafet, temsil yeteneği ve kişisel özen konukseverliğin ayrılmaz parçalarıdır. Fakat sorun, görünüşün yeterlilik belgesine dönüşmesidir.

Çünkü bir insanın kendisini iyi sunabilmesi, işini iyi bildiğinin kanıtı değildir.

Sahada karşılığı olmayan bir yönetim dili, eninde sonunda ilk gerçek krizle yüzleşir.

Daha tehlikelisi ise mesleki yetersizliğin kendisini koruma biçimidir.

Bilgiyle yarışamayan, kimi zaman itibarla yarışmaya başlar. Kendisinden daha deneyimli bir profesyoneli anlamaya çalışmak yerine onu itibarsızlaştırmayı seçer. Bir fısıltı, eksik aktarılmış bir cümle, kuşku uyandıran bir ima…

Böylece başarı, üretilen değerle değil, oluşturulan algıyla ölçülmeye başlanır.

Sosyolog Pierre Bourdieu’nün sembolik sermaye kavramı, bu durumu anlamak için önemli bir düşünsel çerçeve sunar. Unvan, statü, çevre ve görünürlük birer güç kaynağına dönüşebilir. Ancak bu güç kaynakları gerçek mesleki yeterlilikten koptuğunda kurum, kendi geleceği aleyhine kararlar almaya başlar.

Çünkü görünürlükle liyakat aynı şey değildir.

Cehaletin en tehlikeli hâli, bilmediğinin farkında olmaması değildir. Bilgiyi kendisine tehdit sayacak kadar güç kazanmasıdır.

Bir mesleğin çöküşü, işini bilmeyenlerin çoğalmasıyla değil; işini bilenlerin gereksiz görülmeye başlanmasıyla başlar.

İtaatin Sadakat Sanıldığı Yer

Bu tablonun sorumluluğunu yalnızca yetersiz yöneticilere yüklemek kolaycılık olur.

Asıl sorulması gereken soru şudur:

Onları kim seçiyor, kim yükseltiyor, kim ödüllendiriyor?

Turizme başka sektörlerde elde ettiği sermayeyle giren bazı yatırımcılar, oteli yalnızca bir gayrimenkul yatırımı, yönetimi ise emir-komuta ilişkisi olarak değerlendirebiliyor.

Oysa otel sahibi olmakla otelci olmak aynı şey değildir.

Bir binanın mülkiyetini edinmek, o binanın içinde yaşanan insan ilişkilerini yönetme bilgisine kendiliğinden sahip olmak anlamına gelmez.

Bazı yatırımcıların en büyük yanılgısı, kendilerine itaat eden insanı sadık, kendilerini uyaran profesyoneli ise sorunlu görmeleridir.

Deneyimli yönetici pahalı bulunur. Çünkü yalnızca ücret talep etmez; mesleki standart, çalışma disiplini ve karar alma bağımsızlığı da ister. Gerektiğinde yanlış bütçeye, gerçekçi olmayan hedefe, çalışanı tüketen uygulamaya veya misafir güvenini tehlikeye atan karara karşı çıkar.

Buna karşılık her talimata onay veren yönetici ilk bakışta daha kolay, daha ekonomik ve daha uyumlu görünebilir.

Fakat burada gözden kaçırılan önemli bir gerçek vardır:

Bir yatırımcının parasını koruyan en değerli güvencelerden biri, yöneticisinin söylemeye cesaret ettiği bir “hayır”dır.

Profesyonel sadakat, patronun her söylediğini onaylamak değildir. Kurumun geleceğini, itibarını ve kaynaklarını korumaktır.

Yatırımcı hedef koyar, kaynak tahsis eder, performansı değerlendirir ve hesap sorar. Profesyonel yönetici ise uzmanlığı ve sorumluluğu çerçevesinde karar üretir.

Sağlıklı ilişki, bu iki tarafın birbirinin yetki ve bilgisini tanımasıyla kurulur.

Elbette sermayesini sektöre saygıyla yatıran, liyakati gözeten, eğitimden vazgeçmeyen ve profesyonellerine güvenen yatırımcılar da vardır. Kalıcı kurum kültürleri çoğu zaman onların anlayışıyla gelişir.

İyi yatırımcıyı anlamak için yalnızca finansal tablolarına bakmak gerekmez.

Personel alanlarına ne kadar önem verdiğine, eğitim bütçesini nasıl değerlendirdiğine, çalışanların sesini duyup duymadığına ve kendisine itiraz eden profesyonellerle nasıl ilişki kurduğuna bakmak da gerekir.

Çünkü iyi yönetilen bir otelde insan kaynağı, maliyet tablosunun sıradan bir satırı değil, işletmenin geleceğini taşıyan temel değerdir.

Ucuz yönetici yoktur. Faturası henüz gelmemiş yönetici vardır.

Mesleki Çürümenin Görünmeyen Anatomisi

Bir kurumun ahlaki çöküşü çoğu zaman büyük bir skandalla başlamaz.

Küçük bir yalanla başlar.

Eksik verilen bir bilgiyle, görmezden gelinen bir usulsüzlükle, hak etmediği hâlde terfi ettirilen bir çalışanla, başkasının emeğini sahiplenen bir yöneticiyle…

Önce istisna gibi görünen davranışlar zamanla alışkanlığa dönüşür.

Sonra alışkanlıklar kurumun yazılı olmayan kuralları hâline gelir.

Ve bir gün kimse bunların neden yanlış olduğunu hatırlamaz.

Dürüstlük zayıflığı, çıkarcılık, kibir, kıskançlık, sorumluluktan kaçma ve empati eksikliği yalnızca bireysel karakter sorunları değildir. Yönetim tarafından ödüllendirildiklerinde kurumsal davranış kalıplarına dönüşürler.

Rakamları süsleyen yönetici takdir ediliyorsa, doğru raporlama yapan çalışan zamanla susmayı öğrenir.

Başkasının emeğini sahiplenen kişi yükseliyorsa, ekip çalışması yerini kişisel çıkar mücadelesine bırakır.

Kayırmacılık normalleşiyorsa, liyakat bir süre sonra yalnızca insan kaynakları sunumlarında kullanılan güzel bir kelimeye dönüşür.

Tedarikçi ilişkilerindeki çıkar çatışmaları görmezden geliniyorsa, kurumun satın alma kararları ekonomik olduğu kadar etik açıdan da sorgulanır hâle gelir.

Mobbing, tehdit ve korkuyla yönetim başarı yöntemi sayılıyorsa, çalışanlar üretkenliklerini değil, kendilerini koruma becerilerini geliştirmeye başlar.

Bütün bunların ortak sonucu aynıdır:

Kurum, kendisini geliştirecek insanları kaybederken mevcut bozuk düzeni sürdürecek davranışları ödüllendirir.

Burada önemli bir ayrımı da unutmamak gerekir.

Mesleki bilgi, ahlaki karakterin otomatik güvencesi değildir. Çok deneyimli bir yönetici de çıkarcı davranabilir; yeni başlayan bir çalışan da yüksek bir sorumluluk bilincine sahip olabilir.

Dolayısıyla mesele yalnızca bilgili olmak değildir.

Bilgiyi erdemle, yetkiyi sorumlulukla, başarıyı adaletle birleştirebilmektir.

Aristoteles’in erdem anlayışı burada anlam kazanır. Ona göre erdemli davranışlar, tekrar ve alışkanlık yoluyla karakterin parçası hâline gelir.

İnsan adil davranarak adaleti, ölçülü davranarak ölçülülüğü öğrenir.

Aynı ilke kurumsal hayat için de geçerlidir.

Bir yönetici kendi hatasını kabul ettiğinde sorumluluk kültürünü güçlendirir. Bir şef başarıyı ekibiyle paylaştığında adaleti görünür kılar. Bir genel müdür kuralları önce kendisine uyguladığında kurumsal güvenin temelini atar.

Çünkü çalışanlar, duvara asılmış değer bildirilerini okumaktan çok yöneticilerinin davranışlarını izler.

Yönetici konuşurken dinlenir; yaşarken taklit edilir.

En Tehlikeli Çöküş: Yanlışı Haklı Gösterebilmek

Meslek ahlakını tehdit eden davranışların belki de en tehlikelisi, insanın kendi yanlışına makul bir gerekçe bulabilmesidir.

Psikolojide rasyonalizasyon olarak adlandırılan bu savunma biçimi, kurumsal hayatta son derece tanıdık cümlelerle karşımıza çıkar:

“Herkes böyle yapıyor.”

“Kimse zarar görmüyor.”

“Ben bunu hak ettim.”

“Başka türlü yönetmek mümkün değil.”

“Piyasanın şartları böyle.”

Bu cümleler masum görünür.

Oysa her biri, insanın kendi vicdanıyla arasına koyduğu görünmez bir perdedir.

“Herkes yapıyor” diyen, yapmayanların varlığını görmezden gelir.

“Kimse zarar görmüyor” diyen, zararın kimin hayatında biriktiğini sorgulamaz.

“Ben hak ettim” diyen, hakkın yalnızca kişisel beklentiyle değil, adaletle de ilişkili olduğunu unutabilir.

Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı üzerine düşünceleri, tarihsel bağlamının ağırlığı korunarak, burada önemli bir uyarı olarak okunabilir: İnsan, yaptığı işin ahlaki sonuçlarını düşünmeyi bıraktığında sorumluluğunu da başkalarına devretmeye başlayabilir.

Kurumsal hayatta da tehlikeli olan yalnızca yanlış karar değildir.

Yanlış kararın artık sorgulanmamasıdır.

Bir kurumda herkesin kötü niyetli olması gerekmez. Bazen iyi insanların sessizliği, yanlış uygulamaların sürmesine yeter.

Bugün küçük bir usulsüzlüğe göz yuman kişi, yarın daha büyük bir yanlışın karşısında konuşma cesaretini kaybedebilir.

Çünkü vicdan da kullanılmadığında körelebilen bir muhakeme yetisidir.

Bu nedenle her yönetici, önemli bir karar vermeden önce kendisine üç soru sormalıdır:

Bu kararı misafirin ve çalışanlarımın karşısında açıkça savunabilir miyim?

Yarın ekibime bütün gerekçeleriyle anlatabilir miyim?

Bu kurumda herkes aynı davranışı gösterse, kurum ayakta kalabilir mi?

Üçüncü soru, Immanuel Kant’ın evrenselleştirilebilir ahlak ilkesiyle ilişkilendirilebilir.

Bir davranışın yalnızca bize fayda sağlaması yeterli değildir. Onun herkes için geçerli bir davranış kuralı olmasını isteyip isteyemeyeceğimizi de düşünmeliyiz.

İşte meslek ahlakı, çıkarın bittiği yerde değil; çıkar ile ilke karşı karşıya geldiğinde başlar.

İnsanın en büyük ahlaki yenilgisi, yanlış yaptığını bilmesi değil; yanlışını artık doğru sanmaya başlamasıdır.

Ustalar Giderse Mesleğin Hafızası da Gider

Turizm sektörünün bugün karşı karşıya olduğu önemli risklerden biri, yetişmiş profesyonellerin meslekten uzaklaşmasıdır.

Bu kayıp yalnızca istihdam istatistikleriyle açıklanamaz.

Çünkü bir otelden deneyimli bir yönetici ayrıldığında yalnızca bir makam boşalmaz.

Bazen yılların biriktirdiği kurumsal hafıza, yüzlerce krizden süzülmüş sezgi ve hiçbir eğitim kitabına bütünüyle sığmayan bir ustalık da kapıdan çıkar.

Bir aşçı malzemenin kalitesini yalnızca teknik ölçülerle değerlendirmez; yılların kazandırdığı bir duyarlılıkla hisseder.

Bir kat hizmetleri yöneticisi odanın temizliğini yalnızca kontrol listesiyle değil, misafirin henüz fark etmediği ayrıntıları görerek değerlendirir.

Deneyimli bir resepsiyonist, misafirin sesindeki küçük değişimden yaklaşan bir memnuniyetsizliği sezebilir.

İyi bir genel müdür ise kriz henüz rakamlara yansımadan kurumun içinde bir şeylerin yanlış gittiğini anlayabilir.

Michael Polanyi’nin örtük bilgi yaklaşımı, bu mesleki birikimi açıklamak açısından değerlidir.

İnsan bildiği her şeyi kelimelere, talimatlara veya prosedürlere dönüştüremez.

Bazı bilgiler ancak birlikte çalışarak, gözlemleyerek, deneyimleyerek ve ustanın yanında yetişerek öğrenilir.

İşte bu nedenle turizmde ustalık yalnızca teknik beceri değildir.

Bir mesleğin kuşaktan kuşağa aktarılan hafızasıdır.

Bugün yetişmiş insanları kaybeden işletmeler, yalnızca deneyimli çalışanlarını değil, gelecekte yetiştirecekleri ustaların öğretmenlerini de kaybediyor.

Usta olmayınca çırak yetişmez.

Çırak yetişmeyince meslek kendi bilgisini yeniden üretmekte zorlanır.

Ve bir süre sonra işletmelerde çok sayıda yönetici bulunabilir; fakat gerçek anlamda rehberlik edecek insan bulmak güçleşir.

Bir mesleğin geleceğini kaybetmesi, önce geçmişinden öğrenmeyi bırakmasıyla başlar.

Ahilikten Bugüne: Unuttuğumuz Meslek Terbiyesi

Bu topraklarda meslek ahlakının köklü geleneklerinden biri Ahiliktir.

Ahilik, ekonomik faaliyet ile ahlaki sorumluluğu birbirinden ayırmayan bir anlayış geliştirmiştir.

Usta olmak yalnızca bir işi iyi yapabilmek değildi.

Emanete sadık kalmak, ölçüyü korumak, başkasının hakkını gözetmek, dürüst ticaret yapmak ve kendisinden sonra gelecek insanı yetiştirmekti.

Meslek, yalnızca geçim sağlama yolu değil, aynı zamanda insanın karakterini geliştirdiği bir hayat terbiyesiydi.

Ahilik kültüründe kötü mal ve hileli ticaretle ilişkilendirilen “pabucu dama atılmak” anlatısı, mesleki itibarın güvenle kurulduğunu hatırlatır.

Bugün kullandığımız yönetim kavramlarının pek çoğu, bu eski ahlaki sorumluluğun modern ifadeleri olarak da okunabilir:

Kurumsal güven, etik liderlik, sürdürülebilir insan kaynağı, paydaş sorumluluğu ve hizmet kalitesi.

Bütün bu kavramların merkezinde aslında aynı soru vardır:

İnsan, başka bir insana karşı sorumluluğunu ne ölçüde yerine getiriyor?

Anadolu’nun kervansaray geleneği de konukseverliğin tarihsel hafızasında özel bir yere sahiptir.

Yolcunun güvenliği, dinlenmesi ve temel ihtiyaçlarının karşılanması yalnızca ticari bir işlem değil, toplumsal bir sorumluluk olarak da görülmüştür.

Bugün misafir deneyimi dediğimiz kavramın insani özü burada saklıdır.

İnsana, yalnızca ödeme gücü nedeniyle değil, insan olduğu için özen göstermek.

Kant’ın insanı yalnızca bir araç değil, aynı zamanda kendi başına bir amaç olarak görme ilkesi de aynı düşünceyi farklı bir felsefi düzlemde ifade eder.

Misafiri yalnızca oda geliri, çalışanı yalnızca personel maliyeti, yöneticiyi yalnızca emir uygulayıcısı olarak gören anlayış, insanın değerini ekonomik işlevine indirger.

Oysa otelcilik, insanı araçsallaştırarak sürdürülebilecek bir meslek değildir.

Çünkü bu mesleğin hammaddesi insan, sermayesi güven, itibarı ise ahlaktır.

Bugün otellerimiz büyüdü. Markalarımız çoğaldı. Teknolojimiz gelişti. Dünyanın dört bir yanında yeni yatırımlar yükseliyor.

Fakat kendimize sormamız gereken soru hâlâ aynı:

Binalarımızı büyütürken meslek terbiyemizi de büyütebildik mi?

Bedeli Kim Öder?

Meslek ahlakındaki aşınmanın bedeli hiçbir zaman yalnızca bir kişiyle sınırlı kalmaz.

Önce misafir öder.

Çünkü hizmet kalitesi, en parlak karşılama anında değil, ilk ciddi sorun yaşandığında anlaşılır.

Gülümsemek kolaydır.

Fakat hatayı kabul etmek, sorumluluk almak, çözüm üretmek ve misafirin güvenini yeniden kazanmak gerçek profesyonellik gerektirir.

Misafir her hatayı affetmeyebilir; ancak çoğu zaman onu asıl uzaklaştıran şey, hatanın kendisinden çok karşılaştığı umursamazlıktır.

Sonra çalışan öder.

Liyakatin karşılık bulmadığı kurumda yetenekli insan önce mücadele eder, sonra yorulur, ardından ya ayrılır ya da sessizleşir.

En tehlikeli sonuç da budur.

Çünkü çalışanların susması her zaman memnun olduklarını göstermez.

Bazen yalnızca artık bir şeylerin değişeceğine inanmadıklarını gösterir.

Ardından yatırımcı öder.

Başlangıçta düşük ücretle sağlandığı düşünülen tasarruf; zaman içinde artan personel devri, yükselen işe alım ve eğitim maliyetleri, düşen hizmet kalitesi, yıpranan marka itibarı ve kaybedilen misafir sadakati olarak geri dönebilir.

En sonunda ülke öder.

Çünkü turizm yalnızca döviz kazandıran bir sektör değildir.

Bir ülkenin dünyaya açılan yüzüdür.

Bir yabancının o ülkenin insanlarıyla, kültürüyle, gündelik hayatıyla ve misafirperverliğiyle kurduğu ilk temaslardan biridir.

Bir otelde yaşanan olumsuz deneyim bazen yalnızca o işletmenin değil, destinasyonun algısını da etkileyebilir.

Fakat terazinin diğer kefesinde çok daha güçlü bir gerçek vardır.

Ahlak, bu meslekte yalnızca korunması gereken bir değer değil, uzun vadeli başarının da temelidir.

Hatasını dürüstçe kabul eden, telafi için çaba gösteren işletme güveni yeniden kurabilir.

Emeğinin karşılığını gören çalışan, sorumluluğunu daha güçlü sahiplenebilir.

Kendisini değerli hisseden misafir, yalnızca hizmeti değil, kendisine gösterilen özeni de hatırlar.

Güven böyle oluşur.

Reklamın vaat ettiğini davranışın doğruladığı yerde marka itibarı kalıcı hâle gelir.

Çünkü gerçek misafirperverlik, insanı memnun etmekten önce ona değer vermeyi bilmektir.

Peki Turizmci Nasıl Olunur?

Belki de cevabı, nasıl olunmayacağını anlatırken zaten verdik.

Turizmci olmak, yalnızca bir diplomaya, unvana veya uzun yıllara sahip olmak değildir.

Mesleğin mutfağını bilmektir.

Gerektiğinde bir masayı kurabilmek, bir şikâyeti dinleyebilmek, bir çalışanın emeğini anlayabilmek, bir rakamın arkasındaki insan hikâyesini görebilmektir.

Turizmci olmak, doğruyu söyleyeni korumaktır.

Kötü haberi saklayan değil, zamanında getiren çalışanı dinlemektir.

Liyakati yakınlığın, emeği gösterişin, bilgiyi itaatin önünde tutmaktır.

Eğitimi gider olarak değil, geleceğe yapılan yatırım olarak görmektir.

Yöneticinin astından beklediği davranışı önce kendisinin göstermesidir.

Sermaye sahibinin profesyoneline güvenmesi, profesyonelin de bu güveni bilgi, dürüstlük ve hesap verebilirlikle karşılamasıdır.

Turizmci olmak, kimsenin görmediği yerde de işini doğru yapmaktır.

Çünkü karakterin gerçek sınavı, insanın denetlendiği anlarda değil, denetlenmediği anlarda başlar.

Genç meslektaşlarıma bir sözüm var.

Kısayollar cazip görünebilir. Görünürlük hızlı sonuç verebilir. Doğru insanlara yakın olmak kapılar açabilir.

Fakat meslek hayatı yalnızca açılan kapılardan ibaret değildir.

O kapıların ardında ne yaptığınız, kimlerin hayatına dokunduğunuz, hangi sorumlulukları üstlendiğiniz ve geride nasıl bir isim bıraktığınız önemlidir.

Unutmayın, bir ömür taşıyacağınız en değerli mesleki sermaye, adınızdır.

Ustalara da bir sözüm var.

Bildiğinizi saklamayın.

Yanınızda yetişen gence yalnızca işin nasıl yapıldığını değil, neden doğru yapılması gerektiğini de öğretin.

Bir masanın nasıl kurulacağını, bir misafirin nasıl dinleneceğini, bir bütçenin nasıl okunacağını, bir çalışanın onurunun nasıl korunacağını gösterin.

Çünkü ustalık, yalnızca geçmişte kazanılmış bir başarı değildir.

Geleceğe bırakılan bir emanettir.

Usta, kendisinden daha iyisini yetiştirmekten korkmadığı gün gerçek usta olur.

Geriye Ne Kalır?

Bir gün bütün unvanlar geride kalacak.

Kartvizitlerdeki sıfatlar silinecek. Makam odalarının kapılarındaki isimler değişecek. Bugün alkışlanan yöneticilerin yerini başkaları alacak.

Oteller el değiştirecek.

Markalar yeniden yapılanacak.

Yıldızlar, tabelalar, yönetim sistemleri ve teknolojiler yenilenecek.

Fakat bir şey kalacak.

Bir misafirin hatırladığı incelik.

Bir çalışanın unutamadığı adalet.

Bir gencin mesleğe tutunmasını sağlayan ustasının sözü.

Bir insanın başka bir insana gösterdiği saygı.

İşte bir mesleğin gerçek mirası budur.

Turizm yalnızca odaların satıldığı, sofraların kurulduğu, hizmetlerin sunulduğu ekonomik bir faaliyet değildir.

İnsanın insana duyduğu güvenin her gün yeniden sınandığı bir ahlak alanıdır.

Bu nedenle mesleğin geleceği yalnızca yeni yatırımlarda, büyük markalarda, gösterişli projelerde veya artan yatak kapasitelerinde aranamaz.

Gelecek; bilgiyi koruyanlarda, emeğe saygı gösterenlerde, yanlış karşısında susmayanlarda ve kendisinden daha iyisini yetiştirmeyi mesleki sorumluluk bilenlerde saklıdır.

Ben bu mesleğin geleceğinden umutluyum.

Çünkü hâlâ gecenin bir saatinde kimse görmeden görevini hakkıyla yapan insanlar var.

Hâlâ misafirin memnuniyetini kendi başarısı sayan çalışanlar, genç meslektaşına bildiğini esirgemeyen ustalar, sermayesini insan emeğine saygıyla büyütmeyi bilen yatırımcılar var.

Hâlâ bir misafirin teşekkürünü bütün ödüllerden değerli bulan profesyoneller var.

Bu meslek onların omuzlarında yükseliyor.

Ve unutmayalım:

Bir oteli yönetmek için yetki verilebilir.

Bir markayı temsil etmek için unvan verilebilir.

Bir binanın sahibi olmak için sermaye yeterli olabilir.

Fakat turizmci olmak için önce insanın güvenini hak etmek gerekir.

Çünkü meslekler yalnızca yapılan işlerle değil, o işleri yapan insanların karakteriyle de tarihe geçer.

Otel sahibi olunabilir. Yönetici atanılabilir. Unvan satın alınabilir. Ama ustalık satın alınamaz.

Ve belki de bütün bu yazının sonunda söylenmesi gereken en önemli söz şudur:

İşi bileni susturarak, ehliyetsizi alkışlayarak, itaati sadakat, gösterişi liyakat, çıkarı başarı sayarak turizmci olunmaz.

Olunsa olunsa bir binanın sahibi, bir makamın işgalcisi, bir unvanın taşıyıcısı olunur.

Oysa gerçek turizmci, kapısından giren yabancıyı bir gelir kalemi olarak değil, kendisine emanet edilmiş bir insan olarak görebilendir.

Çünkü turizmcilik, bir mesleği icra etmekten önce insana karşı sorumluluk taşımaktır.

Ve insan mesleğini seçer; fakat sonunda mesleğinin ahlakı, o insanın kim olduğunu ele verir.

DİKKAT: Lityum batarya yangınında alevlerin sönmesi, tehlikenin bittiği anlamına gelmez. Yeniden tutuşma ve zehirli gaz riski nedeniyle bataryalara yaklaşmayın;

Telefonlardan elektrikli otomobillere, elektrikli bisikletlerden enerji depolama sistemlerine kadar hayatımızın her alanına giren lityum-iyon bataryalar, ciddi bir yangın riskini de beraberinde getiriyor. Peki, bu bataryalar neden bu kadar zor söndürülüyor?

Günümüzde teknolojik cihazların büyük bölümü, yüksek enerji depolayabilen lityum-iyon bataryalarla çalışıyor. Akıllı telefonlarımız, dizüstü bilgisayarlarımız, elektrikli bisikletlerimiz ve elektrikli otomobillerimiz bu teknolojiden yararlanıyor. Ancak bu küçük ve güçlü enerji kaynakları hasar gördüğünde, aşırı ısındığında veya uygun olmayan koşullarda şarj edildiğinde ciddi bir tehlikeye dönüşebiliyor.

Buradaki asıl sorun yalnızca alevlerin büyüklüğü değil. Lityum-iyon batarya yangınlarında alevleri söndürmek ile bataryanın içindeki tehlikeli reaksiyonu durdurmak aynı şey değildir.

ISIL KAÇAK: BATARYANIN KENDİ KENDİNİ ISITMASI

Lityum-iyon bataryalarda meydana gelebilen en tehlikeli olaylardan biri de ısıl kaçaktır.

Bataryanın içindeki bir hücre aşırı ısındığında, hasar gördüğünde veya kısa devre oluştuğunda kimyasal reaksiyonlar hızlanabilir. Bu reaksiyonlar daha fazla ısı üretir; artan ısı da yeni reaksiyonları tetikleyebilir. Böylece kontrol edilmesi zor, kendi kendini besleyen bir süreç başlayabilir.

Üstelik sorun tek bir hücreyle sınırlı kalmayabilir. Bir hücrede başlayan ısıl kaçak, yeterince kontrol altına alınamazsa komşu hücrelere yayılabilir. Özellikle çok sayıda hücreden oluşan elektrikli otomobil bataryalarında bu durum, yangının büyümesine ve uzun süre devam etmesine yol açabilir.

ALEVLER SÖNDÜĞÜNDE TEHLİKE NEDEN BİTMİYOR?

Sıradan bir yangında alevlerin ortadan kalkması, çoğu zaman yangının kontrol altına alındığına işaret eder. Ancak batarya yangınlarında yalnızca alevlere bakarak karar vermek tehlikelidir.

Bataryanın içinde yüksek sıcaklık devam edebilir. Hasar görmüş hücreler yeniden alevlenebilir veya başka hücreleri tetikleyebilir. Bu nedenle itfaiye ekiplerinin yangın sonrasında da sıcaklığı takip etmesi, bataryayı soğutması ve yeniden tutuşma riskini değerlendirmesi gerekir.

NEDEN TONLARCA SU KULLANILABİLİYOR?

Elektrikli otomobil yangınlarında itfaiyenin uzun süre su kullanması, zaman zaman yanlış yorumlanıyor. Sanki su ateşi söndüremiyormuş gibi bir görüntü ortaya çıkıyor.

Oysa suyun temel işlevlerinden biri, bataryayı soğutmaktır. Amaç yalnızca görünen alevleri bastırmak değil, sıcaklığı düşürerek ısıl kaçağın diğer hücrelere yayılmasını ve yangının yeniden başlamasını önlemeye çalışmaktır.

Batarya paketlerinin iç yapısı, hücrelerin yerleşimi ve koruyucu muhafazalar, soğutmanın yangının kaynağına ulaşmasını zorlaştırabilir. Bu nedenle özellikle büyük batarya paketlerinde uzun süreli soğutma gerekebilir.

Kuru kimyevi toz veya karbondioksit gibi söndürücüler görünen alevleri bastırabilse de bataryanın içindeki sıcaklığı her zaman yeterince düşüremez. Alevin kaybolması, bataryadaki kimyasal reaksiyonun durduğu anlamına gelmez.

ZEHİRLİ GAZLAR VE PATLAMA RİSKİ

Batarya yangınlarının bir diğer önemli tehlikesi, açığa çıkabilen gazlardır. Bataryanın kimyasına ve yangının koşullarına bağlı olarak zehirli, tahriş edici veya yanıcı gazlar ortaya çıkabilir.

Bu gazlar kapalı alanlarda birikirse ciddi sağlık tehlikeleri oluşturabilir; bazı koşullarda alevlenme veya patlama riski de doğabilir. Dolayısıyla tehlike yalnızca alevlere yaklaşmakla sınırlı değildir. Dumanın solunması da ciddi sonuçlar doğurabilir.

Bu nedenle yanan bir bataryaya müdahale etmek, yalnızca uygun bir söndürücüye sahip olmak meselesi değildir. Olayın büyüklüğüne, batarya türüne ve bulunduğu ortama uygun profesyonel müdahale gerekir.

PEKİ, KENDİMİZİ NASIL KORUYABİLİRİZ?

Lityum-iyon bataryalar günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası hâline geldi. Bu nedenle riskleri bilmek ve basit güvenlik önlemlerini ciddiye almak büyük önem taşıyor.

-Doğru şarj cihazı kullanın. Üreticinin önerdiği veya cihazla uyumlu olduğu doğrulanmış şarj cihazlarını tercih edin.

-Hasarlı bataryaları kullanmayın. Şişme, olağan dışı ısınma, sızıntı, koku, tıslama veya çatırdama gibi belirtileri ciddiye alın.

-Şarj sırasında çevreyi güvenli tutun. Cihazları yatak, koltuk, perde ve kolay tutuşabilen malzemelerin üzerinde şarj etmeyin.

-Aşırı sıcaklıktan koruyun. Bataryaları doğrudan güneş altında veya aşırı ısınabilecek kapalı araçların içinde bırakmayın.

-Batarya yangınını kendiniz söndürmeye çalışmayın. Yangın veya duman belirtisi varsa güvenli biçimde uzaklaşın, dumanı solumayın ve hemen 112'yi arayın.

-Yangın sonrasında bataryaya dokunmayın. Alevler sönmüş görünse bile batarya yeniden tutuşabilir. Yetkili ekiplerin değerlendirmesini bekleyin.

TEKNOLOJİNİN GÜCÜ KADAR RİSKİNİ DE BİLMELİYİZ

Lityum-iyon bataryalar, ulaşımda, iletişimde ve enerji depolamada büyük kolaylıklar sağlıyor. Ancak yüksek enerji yoğunluğu, hasar ve aşırı ısınma durumlarında ciddi yangın tehlikelerini de beraberinde getirebiliyor.

Buradan çıkarılması gereken sonuç, bu teknolojilerin kullanılmaması gerektiği değil; güvenliklerinin hafife alınmamasıdır.

Bir bataryada alevlerin sönmesi, tehlikenin tamamen ortadan kalktığını göstermez. Asıl mesele, bataryanın yeterince soğutulması, tehlikeli reaksiyonların kontrol altına alınması ve yeniden tutuşma riskinin ortadan kaldırılmasıdır.

Buna kısaca “Teknolojik Yangın” diyebiliriz…

Artık dikkat etmemiz gereken önemli bir husus var.

Nörobiyoteknoloji ve optogenetik alanlarındaki gelişmeler, beyin faaliyetlerinin ve sinir sisteminin işleyişinin anlaşılması konusunda yeni imkânlar sunuyor. Bu teknolojilerin hangi sınırlar içinde kullanılabildiği ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konu. Gerçeklik algısı, düşünceler, korkular ve anılar üzerindeki etkileri söz konusu olduğunda, bilimsel olarak gösterilmiş olanlarla henüz kanıtlanmamış iddiaları birbirinden ayırmak gerekiyor.

Anıların silinmesi veya değiştirilmesi, yaşanmamış olayların yaşanmış gibi hatırlanması, insanların ya da toplumların belirli anlatılara inandırılması, alışkanlıkların değiştirilmesi ve yeni anıların oluşumunun engellenmesi gibi meseleler, bu çerçevede üzerinde durulması gereken önemli başlıklar arasında yer alıyor.

İşte tam da bu noktada, daha önce yayımladığımız birçok makale ve kitabımızda ayrıntılı biçimde ele aldığımız konuları yeniden hatırlamakta yarar var. Bir hatırlatma ve vurgu amacıyla, kavramlara ve isimlere yeniden göz atalım.

Bilim ve teknoloji kavramları: Türkçe karşılıkları ve anlaşılır açıklamaları

1. Evren, beyin ve genetik

1. Laniakea -Yerel galaksi üst kümesi

Samanyolu’nun da içinde bulunduğu, çok sayıda galaksiyi kapsayan devasa kozmik yapı. Listede “Laniaked” yazılmış; yaygın bilimsel yazımı Laniakea’dır.

2. Connectome -Beyin bağlantı haritası

Beyindeki sinir hücreleri arasındaki bağlantıların ve sinir ağlarının haritası. Daha geniş anlamda bir organizmadaki sinirsel bağlantıların tümünü de ifade edebilir.

3. Epigenetik -Genlerin çalışma düzenini inceleyen alan

DNA’nın harf dizisi değişmeden genlerin etkinliğinin nasıl değişebildiğini araştıran bilim dalıdır. Çevre, gelişim ve bazı yaşam koşulları bu düzenlemelerde rol oynayabilir.

4. Genom - Canlının genetik bilgi bütünü

Bir organizmanın DNA’sında bulunan genetik bilginin tamamı. Hücrelerin gelişimi ve işleyişiyle ilgili temel talimatları içerir.

5. Genomik -Genomun bütünü üzerine araştırmalar

Bir tek geni değil, organizmanın genetik materyalinin tamamını veya büyük bölümünü inceleyen bilim alanıdır.

6. DNA - Deoksiribonükleik asit

Canlıların genetik bilgisini taşıyan molekül. Hücrelerin nasıl gelişip çalışacağına ilişkin kalıtsal talimatların büyük bölümü DNA’da bulunur.

7. RNA -Ribonükleik asit

Genetik bilginin kullanılmasında, aktarılmasında ve düzenlenmesinde rol oynayan molekül ailesidir.

8. mRNA - Haberci RNA

DNA’daki genetik talimatların protein üretiminde kullanılmasına yardımcı olan RNA türüdür.

9. tRNA -Taşıyıcı RNA

Protein üretimi sırasında uygun aminoasitleri ribozoma taşıyan RNA türüdür.

10. Sitoplazmik ve mitokondriyal DNA

-Sitoplazmik DNA: Bu ifade tek başına belirli bir DNA türünü açıkça tanımlamaz. Hücre çekirdeği dışındaki DNA kastediliyorsa bunun önemli bir örneği mitokondriyal DNA’dır.

-Mitokondriyal DNA: Hücrenin enerji üretiminde görevli mitokondrilerde bulunan genetik materyaldir.

11. Ribozom - Protein üretim merkezi

Hücrede RNA’daki talimatları kullanarak aminoasitleri birleştiren ve protein üreten yapıdır.

12. Kuantoloji - Yerleşik olmayan bir terim

Kuantum fiziğiyle ilgili bir alan.

13. Nörokuantoloji -Standartlaşmış bir bilim dalı değil

Sinir sistemi ile kuantum fiziği arasında ilişki kuran yaklaşımlar için kullanılır.

14. Kuantum fiziği - Maddenin ve enerjinin çok küçük ölçeklerdeki davranışını inceleyen fizik alanı

Atomlar, elektronlar ve fotonlar gibi sistemlerin davranışlarını açıklamaya çalışır.

15. Kuantum pelerini -Bağlama göre değişen bir ifade

Kuantum sistemlerinin belirli özelliklerini gizleme veya bir sistemi dış etkilerden koruma fikrini anlatmak için kullanılabilir.

16. Kuantik çağ — Kuantum teknolojileri çağı

Kuantum bilgisayarları, kuantum iletişimi ve kuantum algılayıcıları gibi teknolojilerin önem kazanacağı dönemi anlatan bir ifade olarak kullanılır. Yerleşik bir bilimsel dönem adı değildir.

17. Holistik çağ - Bütüncül yaklaşım dönemi

İnsan, toplum, doğa ve teknoloji gibi unsurları birbirleriyle ilişkileri içinde ele alan bütüncül düşünceyi öne çıkaran bir ifade.

2. Yapay zekâ, robotlar ve insanın teknolojiyle birleşmesi

18. Robot -Görevleri otomatik olarak yerine getiren makine

Çevresini algılayabilen, programlanmış talimatlara göre hareket edebilen veya belirli işleri otomatikleştirebilen sistemdir.

19. İnsanı taklit eden yapay zekâ

İnsanların dil kullanma, görüntü tanıma, karar verme veya problem çözme gibi bazı bilişsel işlevlerini taklit eden yapay zekâ sistemleri için kullanılan açıklayıcı ifadedir. İnsan gibi görünmek veya davranmak, bir sistemin insan bilincine sahip olduğu anlamına gelmez.

20. Android - İnsan görünümündeki robot

Dış görünüşü ve bazı hareketleri insanı andıracak şekilde tasarlanmış robot. Günlük dilde bazen daha genel anlamda insan biçimli robot için de kullanılır.

21. Cyborg (Syborg) - İnsan ile makinenin birleşimi

Biyolojik bir organizmanın teknolojik parçalarla desteklenmesi veya işlevlerinin elektronik ya da mekanik sistemlerle bütünleştirilmesi fikrini anlatır. Kalp pili ve bazı gelişmiş protezler, biyoloji ile teknoloji arasındaki bu ilişkinin gerçek örnekleridir.

22. Humanoid - İnsan biçimli robot

Baş, gövde, kol ve bacak gibi insan bedenini andıran bir yapıya sahip robot. Android ile yakın anlamlıdır; kullanımda android genellikle daha insan benzeri görünümü vurgular.

23. Animoid - Hayvan biçimli veya hayvanı andıran robot

Hayvanların hareketlerini ya da görünüşlerini taklit eden robotlar için kullanılabilecek bir terimdir. Ancak “animoid” yaygın ve kesin tanımlı bir teknik sınıflandırma değildir.

24. Klonoid -Klonu andıran veya klon görünümünde yapay varlık

İnsan ya da başka bir canlının görünüşünü taklit eden robot veya yapay varlık anlamında kullanılabilir.

25. Transhuman - İnsan ötesi insan / teknolojiyle geliştirilmiş insan

İnsan bedeninin veya zihinsel kapasitesinin teknolojiyle geliştirilmesini savunan düşüncelerle bağlantılı kavramdır. Transhümanizm, insan yeteneklerinin bilim ve teknoloji aracılığıyla artırılmasını ele alan düşünsel harekettir.

26. Kopya insanlar - İnsan kopyalama veya insan benzeri kopyalar

Bu ifade, bağlama göre biyolojik klonlamayı, bir insanın görünüşünü taklit eden robotları veya dijital insan modellerini anlatır.

27. Simülatif teknoloji - Gerçek dünyayı taklit eden sistemler

Gerçek bir ortamı, olayı veya süreci bilgisayar ortamında modelleyen teknolojilerdir. Uçuş simülatörleri, sanal gerçeklik ortamları ve dijital ikizler buna örnek verilebilir.

28. Maymun ve dijital askerler

Bu ifade tek başına standart bir bilimsel terim değildir. Maymunların biyolojik veya nörolojik araştırmalarda kullanılması ile dijital ortamda askeri eğitim, simülasyon ve yapay zekâ destekli askeri sistemler ayrı başlıklar altında incelenmelidir.

3. Tıp, nanoteknoloji ve biyomühendislik

29. Robotik cerrahi - Robot destekli ameliyat

Cerrahın, özel bir konsol aracılığıyla robotik aletleri kontrol ederek ameliyat yapmasını sağlayan yöntemdir. Robot kendi başına cerrahın yerini almaz; kullanılan sistemin özelliklerine göre cerrahın hareketlerini hassaslaştırabilir.

30. Nanopartiküller -Çok küçük parçacıklar

Genellikle nanometre ölçeğindeki parçacıklardır. İlaçların taşınması, görüntüleme, elektronik ve malzeme üretimi gibi alanlarda kullanılabilirler. Bir nanometre, metrenin milyarda biridir.

Genom Enstitüsü

31. Nanobotlar -Nano ölçekte çalışan robotik sistemler

Çok küçük boyutlarda belirli görevleri yerine getirmesi tasarlanan robotik sistemler için kullanılan genel bir ifadedir. Tıp alanında hücrelere ilaç taşıma veya belirli biyolojik süreçlere müdahale etme gibi olası uygulamalar araştırılmaktadır. Ancak bu adla anılan sistemlerin tümü bugün kullanılabilir durumda değildir.

32. Nanorobotlar - Nano ölçekli robotlar

Nanometre ölçeğinde ya da bu ölçeğe yakın boyutlarda çalışan, belirli görevleri yerine getirmek üzere tasarlanan robotik cihazlar. Nanobot terimiyle büyük ölçüde örtüşür. Gerçek nanomalzemeler ve nanoparçacıklar mevcut olsa da, vücutta bağımsız ve karmaşık görevler yapan gelişmiş nanorobotlar ayrı bir konudur.

33. Robotik iplikler -Robotik veya akıllı lifler

Hareket edebilen, algılama yapabilen ya da elektriksel ve mekanik özellikler gösterebilen lif veya iplik benzeri yapıları anlatabilir. Kullanım alanına göre giyilebilir teknoloji, yumuşak robotik veya tıbbi cihazlarla ilişkili olabilir. İfade tek bir standart teknolojiye karşılık gelmez.

34. Nanoteknoloji - Maddenin atomik ve moleküler ölçekte işlenmesi

Yaklaşık 1–100 nanometre ölçeğindeki yapıların özelliklerini inceleyen ve bunlardan yararlanan teknoloji alanıdır. Tıp, elektronik, enerji, malzeme bilimi ve biyoteknoloji gibi birçok alanda kullanılır.

35. Biyomatematik -Matematiğin biyolojiye uygulanması

Hücrelerin, canlı topluluklarının, salgınların, genetik süreçlerin ve ekosistemlerin matematiksel modellerle incelenmesini sağlar.

36. Nanonöroşirürji - Nano teknolojilerle desteklenen sinir sistemi cerrahisi

Sinir sistemi hastalıklarının tanı ve tedavisinde nano ölçekli malzemelerin veya cihazların kullanılmasını ifade etmek için kullanılır. Ancak bu ad, tek başına yerleşik ve standart bir cerrahi yöntemin adı değildir.

37. Nanonöroteknoloji - Nano teknoloji ile sinir biliminin kesişimi

Sinir hücrelerini, beyin dokusunu ve sinirsel sinyalleri incelemek veya bunlarla etkileşim kurmak amacıyla nano ölçekli malzeme ve cihazlardan yararlanmayı hedefleyen araştırma alanını anlatır.

38. Nöroengineering (beyin mühendisliği) - Sinir sistemi mühendisliği

Beyin ve sinir sistemini anlamak, ölçmek veya işlevleriyle etkileşim kurmak amacıyla mühendislik yöntemlerinin kullanılmasıdır. Beyin-bilgisayar arayüzleri, sinir uyarıcıları ve sinir sinyallerini kaydeden cihazlar bu alanla ilişkilidir.

39. Optogenetik - Işıkla kontrol edilen biyolojik etkinlik

Genetik yöntemlerle belirli hücrelerin ışığa duyarlı hâle getirilmesi ve ışık kullanılarak bu hücrelerin etkinliğinin kontrol edilmesi tekniğidir. Özellikle sinir hücrelerinin işleyişini araştırmada kullanılır.

40. Genetik cerrahi - Genlere müdahale

Genetik materyalin belirli bölümlerini değiştirmeyi, çıkarmayı veya eklemeyi hedefleyen yöntemleri anlatan genel bir ifadedir. Bilimsel bağlamda gen düzenleme ya da genetik mühendisliği gibi daha kesin terimler tercih edilebilir.

41. CRISPR-Cas9 teknolojisi - Hedefli gen düzenleme yöntemi

DNA’nın belirli bir bölgesini hedefleyerek genetik materyalin değiştirilmesini mümkün kılan bir yöntemdir. Araştırmalarda ve bazı tıbbi uygulamalarda kullanılır.

4. DNA, hücreler ve biyolojik sistemler

42. Genom ile genetik mühendisliği arasındaki ilişki

Genom, genetik bilginin bütününü; genetik mühendisliği ise bu bilgi üzerinde değişiklik yapmaya yönelik yöntemleri ifade eder.

43. Mitokondri - Hücrenin enerji üretiminde görevli yapı

Hücrelerin enerji üretiminde önemli rol oynar. Mitokondriler kendi DNA’larına da sahiptir. Bu nedenle hücre biyolojisi ve kalıtım araştırmalarında özel bir yere sahiptirler.

44. Prionlar - Yanlış katlanmış proteinler

Prionlar, normal proteinlerin yanlış biçimde katlanmasına yol açabilen ve bazı ciddi sinir sistemi hastalıklarıyla ilişkili olan protein yapılarıdır. Bakteri veya virüs değildirler.

45. Aşılar -Bağışıklık sistemini eğiten tıbbi ürünler

Bağışıklık sisteminin belirli bir hastalık etkenini tanımasını ve ona karşı savunma geliştirmesini sağlamayı amaçlar. Aşıların türleri ve çalışma mekanizmaları farklıdır; değerlendirme, her aşının bilimsel verileri ve güvenlilik sonuçları üzerinden yapılmalıdır.

46. Salgınlar - Bir hastalığın beklenenden fazla yayılması

Belirli bir bölgede veya toplulukta bir hastalığın olağan düzeyin üzerinde görülmesidir. Salgınların nedenleri; bulaşıcı etkenler, çevresel koşullar, toplumun bağışıklık durumu ve diğer etkenlerle ilişkili olabilir.

5. Ağlar, iletişim ve yeni nesil teknolojiler

47. 5G -Beşinci nesil mobil iletişim

Mobil internetin hızını, bağlantı kapasitesini ve gecikme performansını geliştirmeyi amaçlayan haberleşme teknolojisidir. Akıllı şehirler, bağlantılı cihazlar ve endüstriyel otomasyon gibi alanlarda kullanılabilir.

48. 6G — Altıncı nesil mobil iletişim araştırmaları

5G’nin ardından geliştirilmesi hedeflenen yeni nesil kablosuz iletişim teknolojileri için kullanılan addır. Daha yüksek kapasite, gelişmiş algılama ve yapay zekâ destekli ağlar gibi hedefleri vardır. Hedeflenen özelliklerle bugün yaygın olarak kullanılabilen özellikleri birbirinden ayırmak gerekir.

49. Akıllı tozlar (Smart Dust) - Çok küçük kablosuz algılayıcılar

Ortam sıcaklığı, ışık, titreşim veya kimyasal değişimler gibi verileri ölçebilen, küçük elektronik algılayıcılardan oluşan sistemler için kullanılan kavramdır. Sensörlerin boyutu, enerji kaynağı ve iletişim kapasitesi gerçek teknik sınırlamalara tabidir. Akıllı toz kavramının varlığı, insanların bedenlerine gizlice yerleştirilen ve düşüncelerini kontrol eden cihazların varlığını kanıtlamaz.

50. Grafen - Tek atom kalınlığında karbon tabakası

Karbon atomlarının altıgen bir düzen içinde sıralandığı, çok ince bir malzemedir. Elektriksel iletkenliği, mekanik dayanımı ve diğer özellikleri nedeniyle elektronik, sensör ve malzeme araştırmalarında önemlidir.

6. Kuramsal nanorobotlar ve özel adlandırmalar

51. Respirositler (Respirocytes) - Kuramsal yapay kırmızı kan hücreleri

Vücutta oksijen taşıma görevini üstlenmesi tasarlanan, nanoteknoloji temelli varsayımsal mekanik cihazlardır. Bu kavram, gelişmiş nanomedikal tasarım önerilerinde yer alır; burada anlatılan yeteneklere sahip cihazların bugün rutin tıpta kullanıldığı anlamına gelmez.

52. Clottocyte’ler - Kuramsal yapay kan pulcukları

Kanamayı durdurmak üzere kan pulcuklarının görevini taklit etmesi tasarlanan varsayımsal mekanik nanocihazlardır. Kan pıhtılaşmasına yardımcı olacak şekilde tasarlanmış bir fikir olarak ele alınırlar; yerleşik bir klinik tedavi yöntemi olarak sunulmamalıdır.

53. Ortak çalışan böcekler (Co-opted Insect) -Başka bir amaç için yönlendirilen böcekler

Bu ifade, böceklerin doğal davranışlarından yararlanılması veya biyolojik sistemlerin insan eliyle farklı görevlerde kullanılması anlamında yorumlanabilir. Ancak hangi araştırma, proje veya teknolojinin kastedildiği belirtilmeden belirli bir sistemin varlığı sonucuna varılamaz.

54. Maymun ve dijital askerler - İki ayrı araştırma ve teknoloji başlığı

Maymunlar, bazı biyomedikal ve sinirbilim araştırmalarında kullanılan deney hayvanlarıdır. Dijital askerler ise askeri simülasyonlar, sanal eğitim, yapay zekâ destekli karar sistemleri veya dijital asker modelleri anlamına gelebilir. Bu iki ifadeyi tek bir teknolojiymiş gibi sunmak doğru değildir.

7. Doğrulanması gereken veya standart bilimsel terim olmayan ifadeler

55. Lucifer - Bağlama göre farklı anlamlar taşıyan ad

Latince kökenli bir sözcük olup tarihi ve dini metinlerde farklı anlamlarda kullanılmıştır. Ayrıca çeşitli projelerde, yazılımlarda veya popüler kültür eserlerinde özel ad da olabilir.

56. Black Goo - “Siyah madde” veya “siyah jel”

İngilizcede kelime anlamı siyah, yapışkan bir maddeyi ifade eder. İnternet anlatılarında bazen gizemli ya da kontrol edici bir teknoloji olarak sunulur.

57. Morgellon hastalığı - Morgellons adıyla anılan durum

Bazı kişilerde deride lifler veya yabancı cisimler bulunduğu hissi, kaşıntı ve benzeri şikâyetlerle ilişkilendirilen bir adlandırmadır.

58. Parazit kuruntu hastalığı - Parazitlenme sanrısı

Kişinin vücudunda parazit bulunduğuna, deri altında canlıların hareket ettiğine veya kendisine parazit bulaştırıldığına güçlü biçimde inanmasıyla ilişkilendirilen klinik bir durumdur.

59. Yeni Kuzgun Projesi (Raven New)

60. Kuantum pelerini, kuantik çağ ve holistik çağ

Bu ifadeler farklı metinlerde farklı anlamlarla kullanılabilir.

Türkiye'de Fethullah Gülen Terör Örgütü'nün (FETÖ), toplumu dizayn etmek üzere gelecekte yaşanacak olan gelişmelere önceden hazırlanması ve olaylar gerçekleştiğinde de kimsenin şaşırmaması için diziler aracılığıyla mesajlar verdiği iddiası yeniden gündeme geliyor

Bugünlerde Kaşif Kozanoğlu’nun şüpheli ölümünden dolayı Adalet Bakanı Akın Gürlek de 15 Ocak 2003 tarihinde Show TV ekranlarında yayınlanmaya başlayan ve cinayet ile ilişkilendirilen Kurtlar Vadisi dizisini konuşmaya başladı. Ancak aslında konuşulması gereken başka bir dizi daha vardı.

“ŞUBAT SOĞUĞU”

Senaryonun ismi bile başlı başına bir mesaj niteliğindeydi. 28 Şubat 1997 sürecinin ardından etkisini önemli ölçüde kaybeden ve daha sonra ABD'ye giden Fethullah Gülen hareketi açısından bu döneme adeta “Şubat Soğuğu” adı verilmişti.

Dizi, örgütün tescilli TV kanalı Samanyolu TV’de yayınlandı. Yayınlandığı dönemde kamuoyunun fazlaca dikkatini çekmedi. Ancak Ergenekon senaryosunun bu “5 yıl önceki diziden” çıktığı haberi yapıldı.

Ergenekon davasında herkes “1 numara”yı ararken, iki dedesinden birisinin adını saklayan dönemin TBMM Başkanı Bülent ARINÇ’ın kumpas senaryosunun kahramanı olan, yani aranan, o “1 numara”yı bildiği iddia edildi.

İlk bölümü 21 Eylül 2004 tarihinde yayınlanan ve 30 Haziran 2006'ya kadar toplam 78 bölüm süren “Şubat Soğuğu” dizisinin izleyicileri arasında Bülent Arınç da bulunuyordu.

Dizi devam ederken, Samanyolu TV'de Ali Ahmet Böken ve Hidayet Karaca'nın sunduğu bir programa katılan Arınç'a şu soru yöneltildi:

“-Efendim sizi dizide en çok, Mehmet Aziz TARMAN mı etkiliyor?”

Sebatay Sevi’nin günümüzdeki takipçilerine binaen temsili ismi Tahir Mutlu ile yıllar öncesine dayanan dostluğuna  istinaden dizideki  -1 numara olan Mehmet Aziz Tarman karakteri, senaryoda önemli bir figür olarak öne çıkıyordu. Resmi bir kimliği olmasa da  adeta “Derin Devlet”  lideri ve perde arkasında ülkenin siyasetini, medyasını ve toplumsal olaylarını yönlendiren çok güçlü ve gizemli bir figürdü.

Bülent ARINÇ da bu ilişkileri bildiği için:

“Hayır beni en çok Tahir MUTLU (Fethullah GÜLEN) etkiliyor.” diyerek yanıtlar.

Programın ilerleyen bölümünde ARINÇ, soru sorulmadan:

“Düğmeye basanı gerçekten öğrenmek istiyor musunuz… Ben size düğmeye basanı söylerim ama bu konuda başka bir soru sormayacaksınız.”(*) İfadesini kullanır. Bunun üzerine sunuc, ardından sunucu “buyurun söyleyin” der. Bunu üzerine ARINÇ, “Düğmeye basan kişi Mehmet Aziz TARMAN’dır. Kendisi kanlı canlı yaşıyor. Ulusal Güvenlik ve Strateji Komitesi Başkanı’dır.” sözlerini sarf etmiştir.

Dizide Fethullah Gülen’i oynayan Tahir Mutlu’dan değil de, Ulusal Güvenlik ve Strateji Komitesi Başkanı rolünde olan Mehmet Aziz Tarman’dan etkilenecek kadar bilgiye sahip olan bir Arınç vardır. Kendisi daha sonra kozmik odaya girilmesinde de başrol oynar.

Ayrıca dizideki Sebatay Sevi’nin temsilcilerinden Mehmet Aziz Tarman’lar da, “Cumhuriyeti biz kurduk, biz yıkarız.” diyenler cephesindedir.

Türkiye'de, hala Bülent ve Bülentleri sahaya sürenler yargılanmaz.

Daha sonraki süreçte “kozmik oda” tartışmalarında da önemli rol oynayan Arınç'ın bu sözleri, bugün geriye dönüp bakıldığında yeniden değerlendirilmeyi hak ediyor.

Türkiye'de yıllardır birçok siyasi ve hukuki süreç sorgulanırken, bu süreçlerde rol oynayan isimlerin ve onları destekleyen yapıların yeterince araştırılmadığını düşünenlerin sayısı da az değil.

Yine bu diziye bakarken ilginç bir tesadüf ise yıllar sonra yaşandı.

Payitaht Abdülhamid dizisinde Edmond de Rothschild karakterini canlandıran oyuncu Mehmet Suavi Eren, daha önce Şubat Soğuğu dizisinde “Derin Devlet” liderinin canlandıran Mehmet Aziz Tarman karakterini oynamıştı.

Kaynak

(*) Muammer Karabulut, Oyunun Adı Kontra Ergenekon, Gökbörü Yayınları, 1. Baskı, Mayıs 2009. Nuh Gönültaş, Tercüman Gazetesi, 5 Nisan 2005 tarihli köşe yazısı.

Karl Marx, Feuerbach Üzerine Tezler’in on birincisinde, “Filozoflar dünyayı yalnızca çeşitli biçimlerde yorumlamışlardır; oysa asıl mesele onu değiştirmektir.” der. Marx kendilerinden haberdar olsun ya da olmasın, bu ve benzeri sözlerin doğruluğuna en çok inananların Osmanlı coğrafyasında bulunduğu söylenebilir.

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Devlet-i Aliyye-i Osmaniye’nin toplumsal, siyasal ve ekonomik bakımdan zayıflaması ve bir yıkım tehdidiyle karşı karşıya kalması, Osmanlı münevverlerini mutlaka bir şeyler yapılması gerektiğine inandırmıştı. Pratiğin yakıcı sorunları karşısında teorinin hiçbir önem taşımadığı düşüncesi giderek hâkim hâle gelmişti. Gerilemenin ve yıkımın önlenmesi, devlet ve millet olarak yeniden eski parlak günlere dönülebilmesi için herkes kendince siyasal bir çıkış yolu öneriyor; insanlar, bu öneriler arasındaki benzerliklere göre kümeleniyordu.

Osmanlıcılık, İslamcılık, Türkçülük, Batıcılık ve ademimerkeziyetçilik gibi düşünceler etrafında birleşiliyor; her kesim kendi haklılığını göstermeye çalışırken birtakım olgulara ve sözüm ona delillere dayanan bir didişme ortamı oluşuyordu. Bu dönemin sembol eseri, Yusuf Akçura’nın 1905 yılında yayımlanan Üç Tarz-ı Siyaset adlı çalışmasıydı. Akçura’nın yaptığı gibi çözüm önerileri her zaman Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülük terkibi içinde ele alınmasa da aynı zihin ve mantık işleyişi yakın zamanlara kadar hâkimiyetini korudu; bugün de etkisini sürdürmektedir.

Anlamanın ve yorumlamanın önemsiz görüldüğü, siyasal ve ideolojik çekişmenin temel paradigma olarak benimsendiği bu bakış açısı hâlen oldukça güçlüdür. Siyasetin, gündelik hayatın, sanatın, medyanın, düşünce dünyasının ve akademik ortamın başlıca belirleyicisi ve ayrıştırıcısı olmayı sürdürmektedir.

Ancak en başından beri başka bir süreç de alttan alta işlemektedir. Bu süreç; değiştirme ve dönüştürme eylemine girişmeden önce insanı, toplumu, hayatı, dünyayı, kitapları, birbirimizi ve nihayet anlama faaliyetinin kendisini anlamamız gerektiği düşüncesine dayanır. Aynı düşünce, bütün bozulmaların temelinde liyakat sisteminin çökmesinin, kamu mallarının yağmalanmasının ve bunların cezasız bırakılmasının bulunduğunu; böyle bir düzenin kabul edilemeyeceğini de ortaya koymaktadır.

Başlangıçta yeterince önemsenmeyen bu anlayış, zamanla hak ettiği değeri kazanmıştır. Anlamanın kendisini anlamanın önemine işaret eden hemen bütün çalışmaların dayandığı temel yaklaşımlardan biri hâline gelmiştir. Denilebilir ki Üç Tarz-ı Siyaset, hayatın yakıcı sorunlarını ve gerçekliğin çatışmaya dayanan boyutunu merkeze alan ideolojik-siyasal ayrışmanın sembol eseri olmuştur. Buna karşılık derin düşüncenin, teorinin ve anlamanın vazgeçilmezliğini savunan yaklaşım da yönetimdeki vandalizmi, yağmayı, liyakatsizliği ve adaletsizliği kavramadan kalıcı bir çözüm üretilemeyeceğini göstermiştir. Çünkü anlamak, hiçbir zaman geri plana atılabilecek bir faaliyet değildir.

Her şey değişir ve gelişir. Yönetimler, adalet ve hukuk düzenini doğru ve yetkin müdahalelerle değiştirebilir. Ne var ki toplumsal yozlaşmayı ve toplumun içine düştüğü bayağılığı ortadan kaldırmak çok daha zordur. Yasalar değiştirilebilir, kurumlar yeniden düzenlenebilir ve yönetim kadroları yenilenebilir; fakat bozulma bir hayat tarzına, yağma olağan bir davranışa, liyakatsizlik genel bir kabule ve çifte standart sıradan bir uygulamaya dönüştüğünde toplumsal iyileşme son derece güçleşir.

Bugün ülkemiz ve içinde bulunduğumuz bölge, büyük bir yozlaşmanın ve çifte standardın tam merkezindedir. Kamu kaynaklarının yağmalanması, liyakatin değersizleştirilmesi, hukukun kişilere ve kesimlere göre farklı uygulanması, sorumluların cezasız kalması ve bütün bunların giderek normalleştirilmesi yalnızca birer yönetim sorunu değildir. Bunlar, aynı zamanda toplumsal vicdanı ve ortak ahlakı aşındıran derin bir zihniyet krizinin göstergeleridir.

Bu nedenle “Nereden nereye?” sorusunu sorarken yalnızca geçmiş ile bugün arasında yüzeysel bir karşılaştırma yapmak yeterli değildir. Asıl düşünülmesi gereken; bu noktaya nasıl geldiğimiz, hangi değerleri yitirdiğimiz, hangi yanlışları kanıksadığımız ve nasıl bir toplumsal düzen kurmak istediğimizdir. Değiştirmek kuşkusuz gereklidir; ancak neyi, neden ve nasıl değiştireceğimizi anlayamadığımız sürece her değişim girişimi yeni sorunlar doğurmaya mahkûmdur.

Toplumsal bilincin oluşması bakımından belki de en önemli mesele budur: Değiştirmeden önce anlamak, hüküm vermeden önce düşünmek ve konuşurken olayları tarihsel ve toplumsal bağlamları içinde değerlendirmek. Artık bu konu üzerinde ciddiyetle düşünmenin ve bağlamı göz ardı etmeden konuşmanın zamanı gelmiştir. Çünkü nereden geldiğimizi doğru biçimde anlamadan nereye gittiğimizi bilmemiz mümkün değildir.

Önümüzde, Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarının Cumhuriyetimizi kurarken sergiledikleri örnek davranışlar ve benimsedikleri ilkeler bulunmaktadır. Onların akla, bilime, liyakate, hukuka, bağımsızlığa ve kamu yararına dayanan anlayışları yalnızca geçmişte kalmış tarihsel bir miras olarak görülmemelidir. Bu anlayış, bugün karşı karşıya bulunduğumuz sorunların aşılmasında yol gösterici olabilecek güçlü bir örnektir.

Atatürk ve Cumhuriyet’in kurucu kadroları, içinde bulundukları son derece ağır şartlara rağmen umutsuzluğa teslim olmamış; toplumsal gerçekliği doğru değerlendirmeye, milletin imkânlarını harekete geçirmeye ve çağdaş bir devlet düzeni kurmaya yönelmişlerdir. Onların ortaya koyduğu sorumluluk bilinci, kişisel çıkarlardan uzak durma iradesi ve ülkenin geleceğini her türlü hesabın üzerinde tutan tavrı, bugün her zamankinden daha fazla hatırlanmaya ihtiyaç duymaktadır.

Dolayısıyla yapılması gereken yalnızca geçmişle övünmek değildir. Cumhuriyet’i kuran iradenin hangi ahlaki, hukuki ve düşünsel temeller üzerinde yükseldiğini anlamak; bu değerleri günümüzün şartları içinde yeniden hayata geçirmek gerekir. Liyakati, adaleti, hukukun üstünlüğünü, kamu ahlakını ve toplumsal sorumluluğu yeniden egemen kılmadan gerçek bir değişimden söz edilemez.

“Nereden nereye?” sorusu, bu bakımdan yalnızca bir yakınma veya geçmişe duyulan özlemin ifadesi değildir. Aynı zamanda kendimizle yüzleşme, kaybettiğimiz değerleri yeniden hatırlama ve geleceğimizi ortak akıl ile kurma çağrısıdır. Cumhuriyet’in kuruluşunda sergilenen kararlılık ve fedakârlık, bu çağrıya cevap verebilmek için ihtiyaç duyduğumuz tarihsel birikimi ve toplumsal gücü hâlâ taşıdığımızı göstermektedir.

Bugün Türkçe’nin etki ettiği dillerin yavaş da olsa ortaya çıkması ile yakın dostum, dil bilimci Kazım Mirşan’ı tekrar hatırladım…

Bir dilin gücü yalnızca onu konuşan insan sayısıyla ölçülmez. Asıl güç, o dilin başka dillere bıraktığı izlerde saklıdır. Tarih boyunca devletler kuran, kıtalar arasında ticaret yollarını kontrol eden ve geniş coğrafyalarda kültürel etkileşim yaratan Türkler, yalnızca siyasi ve askeri değil, dilsel bir miras da bırakmıştır.

Bugün dünyanın dört bir yanında milyonlarca insan, farkında olmadan Türkçe kökenli veya Türkçe aracılığıyla kendi diline geçmiş kelimeleri kullanmaya devam ediyor.

Yunanistan'dan Bosna'ya, Sırbistan'dan Bulgaristan'a, Romanya'dan Macaristan'a, Rusya'dan İran'a kadar uzanan geniş bir coğrafyada Türkçe, günlük hayatın içine yerleşmiş binlerce kelime bırakmıştır.

Balkanlar: Türkçenin ikinci vatanı

Türkçenin en güçlü iz bıraktığı bölgelerin başında Balkanlar gelir.

Osmanlı'nın bölgede yüzyıllar boyunca kurduğu idari, ticari ve kültürel ilişkiler sonucunda binlerce Türkçe kelime Balkan dillerine yerleşmiştir.

Bugün Bosnakça, Sırpça ve Hırvatçada kullanılan;

-Çarşı (čaršija)

-Komşu (komšija)

-Yastık (jastuk)

-Yorgan (jorgan)

-Bahşiş (bakšiš)

-Kapı (kapija) gibi yüzlerce kelime günlük yaşamın doğal bir parçası haline gelmiştir.

Dil araştırmacıları yalnızca eski Yugoslavya coğrafyasında kullanılan Türkçe kelime sayısını binlerle ifade etmektedir.

Bulgaristan'da Türkçe izleri

Bulgarcada kullanılan pek çok kelime doğrudan Türkçe kökenlidir.

Bunlardan bazıları:

-Çorap

-Çardak

-Duvar

-Tavan

-Merak

Kelime hazinesinin önemli bir bölümü günlük yaşam, mimari, mutfak ve ticaret alanlarında Türkçe etkisi taşımaktadır.

Romence'de Türkçe

Romence de Türkçeden yoğun biçimde etkilenen diller arasındadır.

Bugün Romence konuşanlar;

-ciorbă (çorba)

-bacșiș (bahşiş)

-odaie (oda) gibi kelimeleri kullanırken çoğu zaman bunların Türkçe kökenli olduğunu bilmez.

Yunancada Türkçe

Yunanistan'da günlük hayatta kullanılan pek çok kelime Türkçe ile ortak geçmişe sahiptir.

Örneğin:

-Baklava

-Dolma

-Kiosk (köşk)

-Tsai (çay) bunlardan yalnızca birkaçıdır.

İngilizce bile Türkçeden kelime aldı

Çoğu insan Türkçenin yalnızca komşu dillere etki ettiğini düşünür.

Oysa İngilizceye kadar ulaşan birçok kelime bulunmaktadır.

Bunlardan bazıları:

-Yogurt (yoğurt)

-Kiosk (köşk)

-Tulip (tülbent üzerinden Avrupa'ya geçen lale)

-Turquoise (Türk taşı)

Bugün bu kelimeler dünyanın hemen her ülkesinde kullanılmaktadır.

Bir medeniyetin dilde bıraktığı iz

Diller arasındaki kelime alışverişi yalnızca sözcüklerin yolculuğu değildir.

Bir kelime; ticaret yollarını, kültürel ilişkileri, devletleri, göçleri, mutfakları,mimariyi ve hatta medeniyetlerin birbirleriyle kurduğu bağı da anlatır.

Bu nedenle başka dillere geçmiş Türkçe kelimeler yalnızca dilbilimsel bir konu değil, aynı zamanda tarihi bir hafızadır.

Sonuçta;

Bugün Türkçe yaklaşık 300 milyon insan tarafından konuşuluyor olabilir. Ancak Türkçenin etkisi bunun çok ötesine uzanmaktadır.

Balkanlar'dan Orta Doğu'ya, Kafkaslar'dan Avrupa'ya kadar uzanan geniş coğrafyada binlerce Türkçe kelime hala yaşamaya devam ediyor. Kazım Mirşan da alfabeyi ortaya çıkartan dil olarak tanımladığı Proto Türkçe için, “kopmaz bir bağ oluşturduğunu ve bilim yapılacaksa Türkçe’den vazgeçilmez” demişti .  

Ankara'da güvenilir kaynaklardan edindiğimiz bilgilere göre, fon vurgununun uzun süre neden fark edilmediğini sorduk. Aldığımız yanıt, yaşananların adeta özeti niteliğindeydi.

Kaynağımız, vurgunu gerçekleştiren kişilerin korunup kollandığını öne sürerek şu ifadeleri kullandı:

“Çakarları vardı. Çakarlı araçların içinde, önünde ve arkasında korumaları bulunuyordu. Kimse onları durdurmadı. Geçiş üstünlükleri sayesinde, herhangi bir çevirmede durdurulmak bir yana, üstüne üstlük kendilerine selam duruluyordu. Bu nedenle Maliye Bakanı'nın ‘fark ettim’ demesi, dönemin Cumhuriyet Savcısının ve Adalet Bakanının SPK'dan bilgi istemesine rağmen sonuç alınamamasının nedeni de bu ‘çakar’ düzenidir.”

Kaynağımız ayrıca, SPK, MKK ve BIST bünyesinde yapılan tüm işlemleri tedbir amaçlı izleyen ve arka planda çalışan çeşitli algoritmalar bulunduğunu belirtti.

Bu sistemlerin, anormal fiyat hareketlerinde ekranlara anında uyarı düşürdüğünü ifade eden kaynağımız, örnek olarak 2,00 TL seviyesindeki bir fonun 2,90 TL'ye yükselmesi durumunda dahi işlemlerin şüpheli olarak işaretlenebildiğini ve gerekli uyarıların oluşturulduğunu söyledi.

Kaynağımıza göre, bu tür denetim duvarlarının aşılabilmesi ancak karar mekanizmalarında bulunan kişilerin bilgisi ve onayı dahilinde mümkündür.

İddialara göre, söz konusu süreçte bir hisse yaklaşık 159,40 TL ile 250 TL arasındaki seviyelerden toplandı. Daha sonra aynı hissenin fiyatı 3.770 TL'ye kadar yükseldi.

Kaynağımız, böylesine olağanüstü bir fiyat hareketine rağmen herhangi bir etkin müdahalenin gerçekleşmemesini, daha önce sözünü ettiği “çakarlı araçların sağladığı geçiş üstünlüğü ve koruma mekanizması” ile açıklayarak değerlendirmesini tamamladı.

Büyük İsrail Projesi’nin ve İbrahim Anlaşmalarının izini sürmek için 27 Şubat 2008 akşamına, Oxford Üniversitesi CHABAD Derneği’ndeki derse dönmek gerekiyor.

O gece salonda iki isim vardı: CHABAD’ın Rusya sorumlusu ve başhahamı Berel Lazar ile Rothschild ailesinden Nathaniel Philip Victor James “Nat” Rothschild. Nat Rothschild o tarihte henüz 5. Baron değildi; unvan, babası Jacob Rothschild’in 2024’teki ölümünden sonra kendisine geçti.

Lazar, Oxford’daki konuşmasında Putin’in St. Petersburg’da CHABAD okullarının açılmasına arka çıktığını anlattı. Sözü, Putin’in çocukluğuna getirdi:

7 Ekim 1952’de Leningrad’da bir çocuk doğdu. Komşu aile CHABAD mensubuydu. Çocuğu sıcak karşıladılar. O da küçük yaşta bu Yahudi evine saygı duymayı öğrendi. Sofralarında Yahudi yemekleri yedi, aile reisinin Yahudi kitapları okuduğunu gördü, evdeki karşılıklı saygıyı fark etti.

Yıllar sonra aynı çocuk St. Petersburg yönetimine girdi. Mayıs 1990’da Leningrad Sovyeti’ne seçildi; dış ilişkiler komitesi başkanlığı 1991’de, belediye başkan yardımcılığı Anatoli Sobçak döneminde 1994’te geldi. Bir gün, yardımcılardan birinin şehirde Yahudi okulu açılmasına izin vermediğini öğrendi. Belgeleri alıp ilgili yardımcının kapısını çaldı ve yasağın nedenini sordu.

Cevap kısaydı: “Ben de Yahudi’yim. Yahudi okuluna yardım etmekle suçlanmak istemiyorum. İzni vermem.”

Bunun üzerine belgeleri kendisi imzaladı. St. Petersburg’da bir CHABAD okulu daha açıldı. O yardımcının adı Vladimir Vladimiroviç Putin’di.

CHABAD, RUSYA’NIN HAKİMİ OLDU!

Putin 7 Mayıs 2000’de devlet başkanı oldu. Milano doğumlu, ABD vatandaşlığını koruyarak Rus vatandaşlığı da alan Berel Lazar ise 13 Haziran 2000’de Rusya Yahudi Cemaatleri Federasyonu tarafından başhaham seçildi. Adolf Şayeviç unvanı bırakmadı; Kremlin’in muhatabı ise Lazar oldu.

18 Eylül 2000’de Putin, Marina Roşça’daki CHABAD merkezini Lazar’ın yanında açtı.

Üç ay sonra, 21 Aralık 2000’de, aynı merkezde Hanuka sofrasında yine Lazar’ın yanındaydı.

Yani Putin’in CHABAD ilişkisi inkar edilecek bir şey değil. Belgesini, törenlerde, atamalarda ve Kremlin kayıtlarını her yerde bulabilirsiniz!

Eğer Putin CHABAD mensubu bir aile değil de Yahudi bir ailenin yanında yaşamış olsaydı, tercihini kesinlikle CHABAD’dan yana kullanmazdı. En azından KGB’de yıllardır çalışmış bir kişi bu ayrımı yapardı.

Son olarak ABD başkanı Donald Trump’ın damadı olan Jared Kushner’in de Harvard yıllarından beri CHABAD örgütüyle yakın ilişki içerisinde olduğunu bilmeyen var mı?

Geriye kim kaldı?

Bir şehri büyük yapan, gökyüzüne yükselen binaları değil; her sabah o şehir henüz uyanmadan işinin başında olan insanlarıdır.

Geçtiğimiz günlerde Kazakistan’dan iki haber geldi.

İlkinde Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, “Taza Qazaqstan” —Temiz Kazakistan— girişiminden söz ediyor; doğayı ve kamusal alanları bilinçli biçimde kirletenlere yönelik cezaların ağırlaştırılmasını öneriyordu.

Bu haber üzerine ilk akla gelen soru :

Bir şehri kim kirletir? Aradan birkaç gün geçti. Bu kez Astana’dan başka bir haber geldi. Ve sanki ilk sorunun eksik kalan yarısını tamamladı:

Peki bir şehri kim ayakta tutar?

Astana’da “Adal Enbek” —Dürüst Emek— projesi kapsamında “Еңбек келбеті”, yani “Emeğin Yüzü” adlı bir fotoğraf sergisi düzenlendi. Sergi için şehrin gelişmesine ve gündelik hayatına emeğiyle katkıda bulunan 30 meslek insanı seçildi.

Fotoğrafları çekildi. İşleri anlatıldı. Hayat hikâyeleri kaydedildi. Yıllardır yaptıkları işlerde kazandıkları tecrübeler görünür kılındı. Çünkü bazen bir toplumun en büyük eksikliği, çalışan insanların olmaması değildir. Onları artık görmüyor oluşumuzdur.

Her sabah temiz bir sokağa çıkıyoruz. Ama o sokağı kimin temizlediğini bilmiyoruz.

Musluğu açıyoruz. Su geliyor. Elektriğin düğmesine basıyoruz. Işık yanıyor. Otobüs durağa geliyor. Çöp konteyneri boşalıyor. Kışın kar temizleniyor. Yazın parklar sulanıyor.

Bir arıza olduğunda birileri yerin altına iniyor. Birileri direğe çıkıyor. Birileri motorun kapağını açıyor. Birileri gecenin üçünde nöbet tutuyor.

Ve biz bütün bunlara tek bir kelime söylüyoruz: “Hayat.”

Oysa hayat dediğimiz şey, çoğu zaman tanımadığımız insanların emeğinin kusursuz biçimde birbirine eklenmesidir. Belki modern dünyanın en büyük yanılsamalarından biri burada başladı.

Ürünü görüyoruz, üreteni görmüyoruz.

Hizmeti görüyoruz, hizmet edeni görmüyoruz.

Temizliği görüyoruz, temizleyeni görmüyoruz.

Şehri görüyoruz, ama şehri her sabah yeniden kuran elleri görmüyoruz.

İşte Astana’daki “Emeğin Yüzü” sergisini sıradan bir fotoğraf sergisinin ötesine taşıyan düşünce tam burada başlıyor. Çünkü fotoğraf makinesi bu kez şöhrete çevrilmiyor. Sahne ışıkları, herkesin zaten tanıdığı yüzleri biraz daha görünür kılmak için yakılmıyor.

Objektif başka tarafa dönüyor:

Emeğe.

İnsanın yüzüne.

Nasır tutmuş ele.

Bir meslekte geçirilmiş yıllara.

Sabahın erken saatlerine.

Soğuğa.

Sıcağa.

Disipline.

Sabra.

Tekrara.

Ve belki en önemlisi, kimsenin alkışlamadığı hâlde işini düzgün yapmaya devam eden insana.

Çünkü dürüst emeğin çok garip bir özelliği vardır: Çoğu zaman sessizdir.

Gürültü çıkarmaz.

Kendini pazarlamaz.

Manşet istemez.

Sadece her sabah yeniden işinin başına gider.

Ve şehir onun omuzlarında yaşamaya devam eder.

Tam burada birkaç gün önce tartıştığımız “Temiz Kazakistan” fikriyle “Dürüst Emek” projesi birbirine dokunuyor.

Biri bize şöyle soruyordu: “Bir şehri neden kirletiyoruz?”

Diğeri ise şimdi başka bir soru soruyor: “Peki o şehri kim temizliyor, onarıyor, taşıyor ve yaşatıyor?”

Bu iki soru aslında birbirinden ayrı değil. Çünkü kamusal alanı kirletmemek yalnızca çevreye duyulan saygının göstergesi değildir. O alanı temizleyen insanın emeğine duyulan saygının da göstergesidir.

Yere attığınız bir şişe yalnızca asfaltı kirletmez.

Bir başkasının emeğini de yere düşürür.

Parkta bıraktığınız çöp yalnızca doğaya zarar vermez. Siz gittikten sonra oraya gelip onu toplamak zorunda kalan insanın zamanından da çalar.

Kırdığınız bir bank yalnızca belediyenin malına zarar vermez. Onu yapan ustanın emeğini, onu onaracak işçinin saatlerini ve hepimizin ortak kaynağını tüketir.

İşte bu nedenle temizlik ile emek arasında görünmeyen bir ahlâk bağı vardır. Temiz tutmak, biraz da emeğe teşekkür etmenin sessiz biçimidir.

Tokayev’in daha önce kullandığı şu ifade bu nedenle başka bir anlam kazanıyor: “Kaos ve düzensizlik koşullarında insanlardan hukuka uymalarını talep edemezsiniz.”

Bu cümleyi yalnızca hukuk açısından okumamak gerekir.

Çünkü düzeni kim kuruyor?

Kanun mu?

Belediye mi?

Devlet mi?

Elbette.

Ama düzenin görünmeyen bir başka mimarı daha vardır:

Emek.

Şehrin kaldırımlarını döşeyen insan.

Çöpünü toplayan insan.

Suyunu taşıyan insan.

Otobüsünü kullanan insan.

Elektriğini onaran insan.

Ekmeğini pişiren insan.

Hastanede nöbet tutan insan.

Sabah siz işe giderken çoktan işinin başında olan insan.

Onlar olmadan şehir birkaç saat içinde yalnızca binalardan oluşan büyük bir dekor hâline gelir. Çünkü bir şehri şehir yapan beton değildir. İnsan emeğinin sürekliliğidir.

Belki bu yüzden “Kırık Camlar” yaklaşımını bir adım daha ileri götürmek gerekir. Evet, kırık bir cam uzun süre onarılmazsa düzensizliği normalleştirebilir.

Ama başka bir soru daha soralım:

O kırık camı kim onarır?

İşte medeniyetin unutulan kahramanı orada duruyor.

Camı kıranın adı çoğu zaman habere çıkar.

Onaranın adı bilinmez.

Duvarı kirleten görünür.

Boyayan görünmez.

Çöpü atan geçip gider.

Toplayan geride kalır.

Belki çağımızın adalet sorunlarından biri de budur: Yıkanın görünür, yapanın görünmez olması.

Oysa bir toplum yalnızca büyük başarı hikâyeleriyle ayakta kalmaz. Her gün işini doğru yapan milyonlarca insanın küçük ve sessiz sadakatiyle ayakta kalır.

Bir fırıncının sabah dörtte kalkmasıyla.

Bir hemşirenin gece nöbetiyle.

Bir şoförün direksiyon başındaki dikkatiyle.

Bir öğretmenin aynı cümleyi sabırla yeniden anlatmasıyla.

Bir temizlik görevlisinin herkes gittikten sonra eğilip yerden aldığı o son kâğıt parçasıyla…

Biz buna “iş” diyoruz. Belki biraz haksızlık ediyoruz. Çünkü bunların toplamı yalnızca iş değildir. Toplumun görünmeyen ahlâkıdır.

Bir toplum emeği küçümsediği gün yalnızca bazı meslekleri değersizleştirmez. Kendi temelini değersizleştirir. Çünkü doktoru yetiştiren öğretmen de emekçidir.

Üniversiteyi temizleyen görevli de.

Laboratuvarı kuran teknisyen de.

Binayı yapan usta da.

Tarlayı süren çiftçi de.

Ekmeği fırına veren işçi de.

Medeniyet, insanları yaptıkları işin prestijine göre yukarıdan aşağıya sıralamak değildir. Her dürüst emeğin insan onuruyla buluştuğu yeri görebilmektir. Bu nedenle Astana’daki serginin belki de en anlamlı tarafı 30 kişinin fotoğrafının sergilenmesi değil. Toplumun objektifinin yönünün değiştirilmesidir.

“Bakın,” deniliyor adeta. “Şehri yalnızca yönetenlere değil, yaşatanlara da bakın.” Üstelik proje burada durmuyor. Gazetecileri, blog yazarlarını, dijital içerik üreticilerini ve mobilografları da işin içine sokuyor. Onlardan emeği anlatmaları isteniyor.

Bu önemli!

Çünkü çağımızda neyin değerli olduğunu yalnızca ekonomi belirlemiyor. Görünürlük de belirliyor.

Algoritmalar kimi gösterirse onu tanıyoruz.

Kameralar kime dönerse onu konuşuyoruz.

Milyonlarca kez izlenen bir yüzü hayatımızda hiç karşılaşmadığımız hâlde tanıyoruz; fakat her sabah geçtiğimiz sokağı temizleyen insanın adını bilmiyoruz.

İşte mesele biraz da budur: Toplumun kamerasını nereye çevirdiği, aslında neye değer verdiğini gösterir. Eğer kamera yalnızca şöhrete dönerse çocuklarımız şöhreti başarı sanır.

Yalnızca zenginliğe dönerse serveti değer sanır.

Yalnızca tüketime dönerse sahip olmayı hayatın amacı sanır.

Ama kamera zaman zaman emeğe de dönerse genç bir insan başka bir şeyi öğrenir: Değerli olmak için mutlaka meşhur olmak gerekmez.

İşini iyi yapmak da bir itibardır.

Sözünün arkasında durmak da.

Üretmek de.

Bir şehre faydalı olmak da.

Kimse görmediğinde görevini doğru yapmak da.

Belki “Adal Enbek” —Dürüst Emek— ifadesinin asıl derinliği burada. Çünkü dürüstlük yalnızca yalan söylememek değildir. Dürüstlük, emeğe hile karıştırmamaktır.

İşini savsaklamamaktır.

Başkasının hakkını kendi kolaylığına feda etmemektir.

Ücretini aldığın işin hakkını vermektir. Ve en önemlisi, kimse seni izlemiyorken de aynı insan kalabilmektir.

Burada “Temiz Kazakistan” ile “Dürüst Emek” yeniden birleşiyor.

Birinde soru şuydu:

Kimse görmediğinde yere çöp atıyor musun?

Diğerinde ise:

Kimse görmediğinde işini yine doğru yapıyor musun?

İki sorunun cevabı da aynı yere çıkıyor:

Karakter. Çünkü kanunun ulaşamadığı yerde karakter başlar.

Kameranın görmediği yerde vicdan.

Alkışın olmadığı yerde ise gerçek emek.

Belki bir ülkenin medeniyet seviyesini anlamak için yalnızca gökdelenlerine, hızlı trenlerine, teknoloji yatırımlarına veya millî gelirine bakmak bu yüzden yetmiyor.

Başka sorular da sormalıyız.

O ülke çalışan insanına nasıl bakıyor?

Bir ustanın mesleği saygın mı?

Bir temizlik işçisine teşekkür ediliyor mu?

Çocuğa yalnızca “büyük adam ol” mu deniliyor, yoksa “hangi işi yaparsan yap, hakkını ver” de deniliyor mu? Çünkü çocuklarımızın hepsini yönetici yapamayız.

Hepsini meşhur yapamayız.

Hepsini zengin de yapamayız.

Ama hepsine çok daha kıymetli bir şey öğretebiliriz:

Emeğin utanılacak değil, onur duyulacak bir şey olduğunu. Belki geleceğin en büyük toplumsal meselelerinden biri de bu olacak.

Yapay zekâ büyüyecek.

Robotlar çoğalacak.

Otomasyon bazı işleri devralacak.

Algoritmalar üretimi hızlandıracak.

Fakat bütün bu yeni dünyanın ortasında insanlığın çok eski bir sorusu kalacak: İnsan emeğinin değeri nedir?

Cevabı maaş bordrosunda bütünüyle bulamayacağız. Çünkü emeğin ekonomik karşılığı vardır.

Ama bir de insani karşılığı vardır.

Saygı.

İtibar.

Teşekkür.

Hatırlanmak.

Görülmek.

Belki Astana’daki o fotoğraf sergisinin yaptığı en sade ama en kıymetli şey budur: Görünmeyeni görünür kılmak.

Ve şimdi ilk yazının ilk sorusuna yeniden dönelim: Bir şehri kim kirletir?

Çöpü yere atan.

Ortak olanı sahipsiz sanan.

“Benden sonra ne olursa olsun” diyen.

Peki, bir şehri kim ayakta tutar?

Sabah bizden önce uyanan.

Biz uyurken çalışan.

Kırılanı onaran.

Kirleneni temizleyen.

Üreten.

Taşıyan.

Diken.

Biçen.

Süren.

Pişiren.

Öğreten.

İyileştiren.

Ve bütün bunları çoğu zaman adı bilinmeden yapan insan. Belki medeniyet dediğimiz şey tam olarak iki insan arasındaki mesafede kuruluyor: Biri duruyor. Diğeri eğilerek çalışıyor.

Ama gerçek medeniyet, sürekli birilerinin eğilip bizim bıraktıklarımızı toplaması değildir.

Gerçek medeniyet, o insanın bir daha eğilmek zorunda kalmayacağı bir vicdanı hep birlikte kurabilmektir. Çünkü yere çöp atmamak yalnızca doğaya saygı değildir. Onu toplamak zorunda kalacak insana da saygıdır.

Bir şeyi kırmamak yalnızca kamu malını korumak değildir. Onu yeniden yapmak zorunda kalacak ustanın emeğine saygıdır.

Ve dürüst emek yalnızca çalışanın ahlâkı değildir. Emeğe saygı göstermek de toplumun ahlâkıdır.

Dünya bize miras kalmadı. Bir süreliğine emanet edildi. O emaneti koruyanların çoğunun adını hiçbir zaman öğrenmeyeceğiz. Ama belki medeniyet zaten onların adını bilmekten önce, emeklerinin kıymetini bilmektir. Çünkü şehirlerin gerçek yüzü gökdelenlerin camlarında değil, o camları her sabah silen insanın yüzünde saklıdır. Ve bir toplumun ne kadar yükseldiğini anlamak istiyorsanız yalnızca binalarının yüksekliğine bakmayın.

Emeğin karşısında ne kadar eğilebildiğine bakın.

Rüzgarlı Şehrin Mavisinden Notlar

Tiranların güç yoluyla devrilmesine gerek yoktur; yalnızca kitlelerin para ve kaynaklarından mahrum bırakılmaları yeterlidir. La Boétie’nin belirttiği gibi, bir tiran kendisine boyun eğildikçe kuvvetlenir. Eğer tiranlara itaat edilmezse “çıplaklaşır ve perişanlaşırlar.”

La Boétie’nin eseri, siyaset felsefesinin temelinde yatan en önemli sorulardan birini sorarak başlıyor: İnsanlar neden kendi rızalarıyla tiranlara ve onların zulmüne itaat eder? Her tiranlık, hatta her yönetim biçimi sivil itaate bağlıdır. La Boétie, insanların köleleştirilmelerine gösterdikleri bu rızayı eleştirdikten sonra, yaşadıkları sefaletten ve baskıdan kurtulmalarının yolunu ilan ediyor: sivil itaatsizlik. İnsanların topluca itaat etmeyi reddettiği hiçbir yönetim uzun süre var olamayacaktır. Dolayısıyla tiranlığın çözümü, halkın tirana verdiği rızayı geri çekmesidir.

La Boétie, bu şekilde toplumun büyük bir kesiminin bir çıkar ağı içinde kendisini nasıl tirana bağlı ve bağımlı gördüğünü açıklar. İlginç olan ise bu insanların içinde bulunduğu yanılsamadır. Çünkü tiranın kuyruğundakilerin zulmettiği halk, tiran adına zulmedenlerden daha özgürdür. Vergisini ödeyen köylüler ve kasabalılar, kendilerinden zorla alınandan fazlasını vermek durumunda değildir. Ancak tiranın gözüne girmeye çalışan yaltakçılar, tiranın arzularını öngörmek ve kendilerinden istenenden fazlasını vermek zorundadır. Tiranlığın devamından fayda sağlayanlara tiranın dağıttığı mallar ve mülkler ise genellikle yine tiranın eliyle geri alınmakta, zaman zaman bu çıkarcıların kellesine de mal olmaktadır.

Bu şartlar altında La Boétie, özgürlüklerinin peşinde olanların en önemli görevinin tiranlığın işleyişini halka anlatmak olduğunu belirtir. Elbette tiranlar, halkın kendisini eğitmesini ve özgürlük arayışındaki insanların birbirlerini bulmasını engellemeye çalışacaktır. Bu noktada La Boétie’nin Osmanlı sultanlarını örnek vermesi ilginç bir anekdottur. Çünkü bu arayış ve çaba, tiranın gücünü zedeleyecektir.

Metinden ayrılıp günümüzü düşünürsek La Boétie’nin ortaya koyduğu fikirlerin zamandan ne kadar bağımsız ve kalıcı kuramlar olduğu açıkça görülür. Devlet aygıtının sahip olduğu kaynaklar; çok daha etkili propaganda araçlarına, çok daha geniş çıkar ağlarına ve dolayısıyla çok daha güçlü tiranlıklara zemin hazırlayabilmektedir.

Son söz: Görürüz ki güç her zaman yönetilenlerdedir ve yönetenlerin kamuoyundan başka desteği yoktur. Dolayısıyla devlet yalnızca kamuoyuyla tesis edilir. Bu kural, en özgür ve sevilen yönetimlerden en askerî ve despot yönetimlere kadar geçerlidir. Öyleyse baskı ve zulüm gücünü ortadan kaldırmanın tek yolu, verilen rızanın geri çekilmesidir.

Alev Alatlı yıllar önce insanın zihnine bir kez düştüğünde kolay kolay çıkmayacak bir cümle bıraktı: “Her yasal hak, helâl değildir. Aslolan, hakkın helâl edilmesi, helâlleşmek olmalıdır.”

Bu cümlenin ağırlığı yalnız ilk yarısında değil, belki daha çok ikinci yarısındadır. Çünkü mesele yalnızca mahkemede haklı çıkmak değil; helâlleşebilecek bir hayat yaşayabilmektir.

Ne kadar da bugünün cümlesi…

Hukuk bize neyi yapabileceğimizi söyler; vicdan ise bazen, yapmaya hakkımız olduğu hâlde neyi yapmamamız gerektiğini fısıldar. İnsanlığın en eski meselelerinden biri belki de tam burada başlıyor: Yapabiliyor olmakla, yapmaya hakkı olmak arasındaki farkta.

Bir şey kanunen mümkün olabilir. Bir sözleşmenin küçük harflerine sığabilir. Bir yönetmeliğin boşluğundan geçebilir. Bir makamın yetkileri içinde bulunabilir. Hatta insan kendisini son derece haklı gösterecek gerekçeler de üretebilir.

Ama bütün bunlar yapılanı adil kılmaya yetmez. Çünkü adalet yalnızca kanunun sınırlarında yaşamaz. Bazen kanunun sustuğu yerde vicdan konuşmaya başlar. Son zamanlarda galiba en çok bu ayrımı kaybediyoruz. Helâl ile haramı, hak ile hukuku, meşru ile vicdanî olanı birbirinden ayırmakta zorlanıyoruz. Üstelik insanları giderek yaptıklarıyla değil, göründükleriyle okumaya başladık.

Makamına bakıyoruz.

Unvanına bakıyoruz.

Kıyafetine bakıyoruz.

Kullandığı kelimelere, bulunduğu çevreye, ait olduğunu söylediği değerlere bakıyoruz.

Ve hükmümüzü veriyoruz: “Bu insandan kötülük gelmez.”

Sonra geliyor.

İşte insanın yarası yalnız yapılan haksızlıktan değil, haksızlığın hiç beklemediği bir yerden gelmesinden büyüyor.

“Dürüsttür” diyorsunuz.

“İnançlıdır” diyorsunuz.

“Hiç değilse günde beş vakit Rabbine yöneldiğini biliyoruz” diyorsunuz.

Sonra bir bakıyorsunuz, insanın yöneldiği kıble ile hayatının yöneldiği istikamet her zaman aynı olmayabiliyor. Belki çağımızın en acı yüzleşmelerinden biri budur.

Çünkü ibadet insanın kusursuzluğunun belgesi değildir. Makam ahlâkın garantisi değildir. Eğitim vicdanın diploması değildir. Güzel konuşmak güzel insan olmak anlamına gelmez.

Şekil, özü garanti etmiyor. Biz ise şekilden o kadar çok yanıldık ki şaşıra şaşıra şaşakaldık. Hatta şaşakaldığımız yerde donakaldık.

Artık yeni bir tuhaflığa şaşıracak hâlimiz bile kalmadı sanki. Algımız doygunluğa ulaştı. Bir yanlışın şaşkınlığı geçmeden öteki geliyor. Bir hayal kırıklığının hesabını içimizde kapatamadan yenisi kapıyı çalıyor.

Fakat asıl tehlike yalnızca büyük hadiseler değil. Büyük haksızlıklar eninde sonunda görünür oluyor. Miktarları büyüyor, mağdurları çoğalıyor, sesleri yükseliyor ve karanlık artık onları saklayamıyor.

Peki ya küçük olanlar?

Kimsenin görmediği odalarda kalanlar?

Bir insanın emeğinden sessizce alınanlar?

Bir başkasının fikrinin üzerine oturulanlar?

Verilmiş bir sözün unutulmasıyla başlayanlar?

Birinin zamanını hoyratça tüketmekle devam edenler?

Bilgisini alıp adını anmamakla, güvenini kullanmakla, iyi niyetini zayıflık sanmakla, hakkını geciktirmekle, emeğini küçümsemekle sürdürülenler?

Çünkü hırsızlık yalnızca para çalmak değildir.

Zaman da çalınabilir.

Emek de.

Fikir de.

İtibar da.

Umut da.

İyi niyet de.

Hatta bazen insanın yıllarca biriktirdiği güven duygusu bile çalınabilir. Bunların çoğunun tutanağı tutulmaz.

Mahkemesi kurulmaz.

Dosya numarası olmaz.

Gazetelere düşmez.

Ama insanın içinde kaydı vardır. Belki asıl toplumsal mesele de burada başlıyor: Biz kötülüğü yalnızca büyük olduğunda tanımaya alıştık. Oysa büyük haksızlıkların çoğu bir sabah büyük olarak doğmaz.

Önce küçük bir hakkı ezmekle başlar.

Bazen yüksek makamların büyük koltuklarında oturanlar, o koltuğun küçük tekerleklerinin altında neyin kaldığını fark etmezler. Önce küçücük bir emeğin üzerinden geçilir.

Bir insanın zamanı…

Bir başkasının hakkı…

Ötekinin onuru…

“Ne olacak bundan?” denilir.

Sonra koltuk yükseldikçe insanın yerle arasındaki mesafesi de büyür.

Ve gün gelir, en yüksek makamlar için giyilmiş kusursuz ütülü kıyafetlerin altındaki parlak ayakkabılar, bir zamanlar koltuğun tekerleklerinin incittiği o küçük hakların üzerine bu kez hiç tereddüt etmeden basmaya başlar.

İşte “yasal hakkım” zannedilenlerin en tehlikeli yanı burada ortaya çıkar: İnsan önce hakkı ezer; sonra ezdiği şeyi hak zannetmeye başlar.

İlkinde vicdan rahatsız olur.

İkincisinde insan kendisine bir gerekçe bulur.

Üçüncüsünde alışır.

Dördüncüsünde ise dönüp şöyle der: “Ama buna hakkım var.”

Belki ahlâkî çöküşün en tehlikeli cümlelerinden biri budur. Çünkü insan kötülük yaptığını bildiği müddetçe içinde hâlâ bir mahkeme vardır.

Asıl korkulması gereken, yaptığı haksızlığı hak olarak görmeye başladığı andır.

Sonra yaptığı şeyin adı da değişir.

Menfaat olur.

Profesyonellik olur.

Gereklilik olur.

Yetki olur.

Mevzuat olur.

“Hayat böyle bir şey…” olur.

Ve sonunda vicdanın kelimeleri birer birer bürokrasinin kelimelerine tercüme edilir. İşte medeniyet belki tam burada kaybedilir. Çünkü medeniyet yalnız büyük binalar, kurumlar, kanunlar ve teknolojiler kurmak değildir. Medeniyet, kimsenin görmediği yerde de başkasının hakkına el uzatmamayı öğrenmiş insan yetiştirebilmektir.

Eski dünyanın “kul hakkı” dediği şey tam da bu yüzden olağanüstü derin bir kavramdır.

Devleti aşar.

Mahkemeyi aşar.

Makamı aşar.

Unvanı aşar.

Çünkü bütün dünyevî sıfatları insanın üzerinden çıkarır ve onu kendi vicdanıyla baş başa bırakır.

Sonra çok basit ama kaçılması zor bir soru sorar: “Sana ait olmayan ne var üzerinde?”

Birinin parası mı?

Birinin emeği mi?

Birinin zamanı mı?

Birinin fikri mi?

Birinin itibarı mı?

Yoksa bir zamanlar sana emanet ettiği güveni mi?

Belki çağımızın ihtiyacı daha fazla görünmek değil, biraz daha fazla hesap verebilir olmak. Çünkü insanın gerçek ahlâkı kalabalığın karşısındaki hâli değildir. Kimsenin bilmeyeceğini düşündüğü anda verdiği karardır.

İşte Alev Alatlı’nın yıllar önce söylediği söz tam burada yeniden karşımıza çıkıyor: “Her yasal hak, helâl değildir. Aslolan, hakkın helâl edilmesi, helâlleşmek olmalıdır.”

Çünkü her mümkün olan meşru değildir.

Her kazanılan hak edilmiş değildir.

Her “benim hakkım” dediğimiz şey vicdan terazisinde bize ait çıkmayabilir.

Bazen insanın önünde hiçbir engel olmadığı hâlde elini uzatmaması gerekir.

Kanun engellemeyebilir.

Sözleşme izin verebilir.

Makam yetki verebilir.

Kimse görmeyebilir.

Kimse hesap sormayabilir.

Ama insanın içinde hâlâ çalışan bir terazi varsa, oradan çok daha eski bir hüküm yükselir:

“Alabilirsin… Ama alma! Çünkü senin değil.”

Belki bugün yeniden öğrenmemiz gereken budur: Hak, yalnız alınabilen değildir. Hak, helâlleşerek taşınabilendir.

Çünkü helâlleşmek, yalnız “hakkını helâl et” demek değildir. Helâlleşmek, geride helâl edilmesi imkânsız yaralar bırakmamaya çalışarak yaşamaktır.

Koltuklar yükseldikçe insan büyümez. Bazen yalnızca ezdiklerini görmek zorlaşır. Belki bu yüzden medeniyetin gerçek ölçüsü, insanın ne kadar yükseğe çıktığı değil; yükselirken kaç kişinin hakkına basmadan yürüyebildiğidir.

Ve medeniyet, insanın her yapabileceğini yapmasıyla değil; yapabilecek gücü varken yapmamayı seçebildiği yerde başlar.

Rüzgârlı Şehrin Mavisinden Notlar

Dünya haritasına bakınca hiçbir şey değişmemiş gibi görünüyor. Kıtalar, okyanuslar, başkentler hep bildiğimiz yerlerde. Oysa dünya değişti. Üstelik bu değişim, belki de bir haritanın gösterebileceğinden çok daha derinde gerçekleşti. Uzun zamandır içinde yaşadığımız dönemi “çok kutuplu” diye tarif ediyoruz. Bu tarif yanlış sayılmaz ama eksik kalıyor. Kutup kavramı yalnızca gücün nerede toplandığını anlatır. Oysa bugün yer değiştiren şey yalnızca güç değil. Bakışın kendisi de değişiyor. Dünya çok kutuplu olmanın ötesinde, çok gerçeklikli bir hâle geliyor.

Bu duruma bir kavramla işaret etmek gerekirse, o kavram multirealizm olabilir. O hâlde bu yazıda, içine girdiğimiz dönemi neden bir multirealizm çağı olarak değerlendirmeyelim? Burada kastedilen, hakikatin göreceli olduğu değil. Aynı gezegeni paylaşan insanların ve toplumların, o gezegeni giderek birbirinden ayrı gerçeklikler içinden deneyimlemesi. Hakikat “tek” olabilir. Ama ona açılan pencereler hiç bu kadar çok olmamıştı, ve bu pencereler hiç bu kadar az birbirine bakmamıştı.Son aylarda, özellikle de bu eylülün New York’unda, bu yeni çağın ilk işaretlerini taşıyan gelişmeler art arda göründü.

New York’ta bir Masa

21 Eylül 2026’da, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu’nun 81. oturumunun hemen kıyısında dikkat çekici bir masa kuruldu. Avrupa Konseyi Başkanı António Costa, Kenya Cumhurbaşkanı William Ruto ve Kanada Başbakanı Mark Carney’nin ev sahipliğinde toplanan zirvede Avrupa Birliği, Avustralya, Barbados, Brezilya, Kanada, Hindistan ve Kenya, “Partners for Multilateralism”, yani “Çok Taraflılık İçin Ortaklar” girişimini başlattı. Kurucu yediliye kısa sürede on altı imzacı daha katıldı. Türkiye de bildiriyi imzalayan bu yirmi üç taraf arasında.

Masadakilerin kim olduğuna bakmak yeterince şey söylüyor. Bir kıta ölçeğinde birlik, bir Karayip ada devleti, Küresel Güney’in iki büyük sesi, bir Afrika ülkesi ve Pasifik’in öteki ucundan bir ülke aynı metnin altında buluşuyor. Bu masa bir askerî ittifak olarak kurulmadı, yeni bir blok olarak da kurulmadı. Kendini dünyanın her yerinden ortaklara açık, esnek bir işbirliği platformu olarak tanımlıyor. Bildiride uluslararası hukuk, iklim, yapay zekâ, küresel sağlık, dayanıklı tedarik zincirleri ve daha adil bir uluslararası finans mimarisi yer alıyor. Bu konuların ortak noktası, hiçbir ülkenin tek başına çözemeyecek olması. Girişimin kendi ifadesiyle amaç mevcut sistemin yerine yenisini koymak değil, onu daha temsilî, daha meşru ve daha güvenilir kılmak. Yirminci yüzyıl bize ittifakların dünyasını bırakmıştı. Yirmi birinci yüzyıl ise sessizce ağların dünyasını örüyor.

Arendt’in masası

Hannah Arendt, İnsanlık Durumu’nda ortak dünyayı etrafında oturulan bir masaya benzetir. Masa insanları hem birbirine bağlar hem de birbirinden ayırır. Aralarında durur. Onları birbirinin üstüne yığılmaktan korur ama birbirinden kopmalarına da izin vermez. Arendt’e göre kitle toplumunu tuhaf ve ürkütücü yapan şey, bu masanın bir gün ortadan kalkmasıdır. Aynı odada karşı karşıya oturan insanlar, artık aralarında onları birleştiren hiçbir şey kalmadığını fark eder.

“Ortak dünya, etrafında oturduğumuz bir masa gibidir: bizi hem birbirimize bağlar hem de birbirimizden ayırır.” İnsanlık Durumu / Hannah Arendt

Bugün dünyanın farklı köşelerinde kurulan masaları bu gözle mi okumak gerekiyor artık acaba? Bunlar yalnızca diplomatik toplantılar değil. Ortak bir dünyanın ortadan kaybolmaması için gösterilen çabalar. Herkes aynı olsun diye kurulmuyorlar. Farklı olanlar aynı masada kalabilsin diye kuruluyorlar.

Aynı apartmanın iki katı

Aynı günlerde New York’ta başka bir masa daha kuruluyordu. Bu masanın konusu sınırlar ya da silahlar değil, eşitsizlik.

Güney Afrika, Brezilya, İspanya ve Norveç’in öncülüğünde şekillenen Uluslararası Eşitsizlik Paneli girişimi, dünyadaki gelir ve servet eşitsizliğini bilimsel olarak izleyecek ve politika seçeneklerine dair kanıtları değerlendirecek kalıcı bir mekanizma kurmayı amaçlıyor. Girişim 23 Eylül’de Genel Kurul marjındaki üst düzey bir toplantıyla dünyaya sunuldu. Afrika Birliği ve BM Genel Sekreteri António Guterres de destek verenler arasında. Fikrin merkezinde Nobel ödüllü iktisatçı Joseph Stiglitz var. Stiglitz, Güney Afrika Cumhurbaşkanı Cyril Ramaphosa’nın talebiyle G20 için küresel eşitsizlik raporunu hazırlayan bağımsız uzmanlar komitesine başkanlık etti ve böyle bir panelin kurulmasını bu komite önerdi.

Çağrının arkasında yüzü aşkın ülkeden 1.500’ü aşkın ekonomist ve akademisyen duruyor. Daron Acemoğlu, Thomas Piketty, Mariana Mazzucato, Jayati Ghosh ve eski ABD Hazine Bakanı Janet Yellen bu isimlerden yalnızca birkaçı. Birbirinden bu kadar farklı düşünce geleneklerinden gelen insanları aynı metinde buluşturan şey, basit ama sarsıcı bir tespit: Aynı gezegende yaşıyoruz ama artık aynı ekonomik gerçeklikte yaşamıyoruz.

Bir yanda servetin nesilden nesile kendiliğinden çoğaldığı bir dünya var, öbür yanda ay sonunu getirmenin her ay yeniden kazanılması gereken bir mücadele olduğu bir dünya. Bu iki dünya kimi zaman aynı şehirde, aynı caddede, hatta aynı apartmanın iki ayrı katında yan yana yaşıyor. Aralarındaki mesafe birkaç basamak, ama ikisinin gördüğü dünya birbirine hiç benzemiyor.

Multirealizm tam da bu noktada felsefi bir kavram olmaktan çıkıp gündelik hayatın dokusuna karışıyor. Önce ekonomiye, sonra topluma, sonra da insanların birbirine bakışına sızıyor.

Karanlıkta bir fil

Mevlânâ, Mesnevî’de karanlık bir eve getirilen bir fili anlatır. Fili hiç görmemiş insanlar onu tanımak için karanlıkta elleriyle yoklar. Hortumuna dokunan, filin bir oluğa benzediğini söyler. Kulağına dokunan bir yelpazeye, bacağına dokunan bir sütuna, sırtına dokunan bir tahta benzetir. Hepsi dokunduğu şey konusunda haklıdır ama hiçbiri filin tamamını görememiştir. Mevlânâ hikâyeyi şöyle bağlar: Her birinin elinde bir mum olsaydı, sözleri arasındaki fark ortadan kalkardı.

Kısacası anlamı: “Benim pencerem dünyaya açılıyor; ama dünya, benim penceremden ibaret değil.”

Bu cümleyi bugün yalnızca bireylere değil, toplumlara ve devletlere de söylemek gerekiyor gibi geliyor sanki... İnsanlığın en eski yanılgılarından biri, kendi penceresinden görüneni dünyanın tamamı sanmaktır. Doğu’nun bir ufku vardır, Batı’nın başka bir ufku. Kuzey’in kalkınma tasavvuru ile Güney’in ihtiyaçları aynı cümleyle anlatılamaz. Gadamer’in “ufukların kaynaşması” dediği şey, bu ufukların birbirini silmesi değil, birbirine değerek genişlemesidir.

Küreselleşme bize ilginç bir miras bıraktı. Dünyayı birbirine bağladı ama dünyaları birbirine benzetmedi. Telefonlarımız, havalimanlarımız, kahve fincanlarımız birbirine benzedi. Hayatlarımız ise benzemedi. Çünkü bağlantılı olmak eşit olmak anlamına gelmiyordu, anlaşmak anlamına da gelmiyordu.

Algoritmaların sessiz haritası

Bu tabloya son yıllarda yeni bir katman eklendi: algoritmik gerçeklik.

İki insan aynı şehirde yaşayabilir, aynı dili konuşabilir, aynı sabah aynı sokağa çıkabilir. Ama ellerindeki ekrana baktıkları anda iki ayrı evrene girerler. Birinin sürekli gördüğü haberi öteki hiç görmez. Birinin her gün karşısına çıkan kaygı, ötekinin dünyasında hiç yoktur. Birinin “herkes böyle düşünüyor” dediği mesele, ötekinin gündemine hiç girmemiştir. Walter Lippmann bundan tam bir asır önce, dışımızdaki dünya ile “kafamızdaki resimler” arasındaki mesafeden söz etmişti. Bugün o resimleri artık yalnızca biz çizmiyoruz. Onları bizim için seçen, sıralayan ve çoğaltan görünmez bir mimari var. Eskiden insanlar aynı gerçeklik hakkında farklı düşünürdü. Şimdi giderek farklı gerçekliklerin içinde düşünüyorlar. Bu küçük bir fark değil, belki çağımızın en derin sosyolojik kırılmalarından biri. Ortak gerçeklik inceldiğinde ortak dil de incelir. Ortak dil inceldiğinde müzakere zorlaşır. Müzakerenin olmadığı yerde ise geriye yalnızca kuvvetin dili kalır.

Bloktan ağa

Uluslararası sahnede bu yıl görülen başka arayışlar da aynı dönüşümün farklı yüzlerini gösteriyor.

Bu yılın mayıs ayında, Kopenhag Demokrasi Zirvesi’nde, eski NATO Genel Sekreteri Anders Fogh Rasmussen, Avustralya, Kanada, Avrupa Birliği, Japonya, Yeni Zelanda, Güney Kore ve Birleşik Krallık arasında “Democracies-7” (D7) adıyla bir koordinasyon formatı önerdi. Henüz kurulmuş bir yapı değil. Orta ölçekli demokrasilerin ticaret, teknoloji, kritik hammaddeler, savunma ve ekonomik güvenlik gibi alanlarda daha yakın çalışabilmesine yönelik bir fikir.

Önerinin en dikkat çekici yanı, üyelerden birine yönelik ekonomik baskıya ortak yanıt verilmesini öngören ve “Ekonomik 5. Madde” diye adlandırılan ilke. Eylülde ise, Çok Taraflılık İçin Ortaklar’ın New York’ta kurulduğu aynı gün, Hindistan ile Visegrád ülkeleri ilk kez dışişleri bakanları düzeyinde bir araya geldi. Hindistan Dışişleri Bakanı S. Jaishankar ile dönem başkanı Slovakya’nın yanı sıra Polonya, Çekya ve Macaristan’ın bakanları, “V4+Hindistan” adını taşıyan bu yeni formatta ticaret ve yatırımdan teknolojiye, dayanıklı tedarik zincirlerinden savunma ve güvenliğe, eğitimden insanlar arası bağlara kadar geniş bir gündemi konuştu. Çok taraflı sistemin yenilenmesi ve gelişmekte olan ülkeleri ilgilendiren meseleler de masadaydı.

Bunları birbirinden bağımsız haberler olarak okumak mümkün. Ama biraz geri çekilip bakınca başka bir örüntü görünüyor. Ülkeler artık yalnızca “Hangi bloktayım?” diye sormuyor, giderek “Hangi meselede kiminle yol yürüyebilirim?” diye soruyor. Blok dünyasında ilişkiyi kimlik belirlerdi. Ağ dünyasında ilişkiyi mesele belirliyor. Bir ülke iklimde bir grupla, ticarette başka bir grupla, teknolojide bambaşka ortaklarla yan yana durabiliyor. Bu bir tutarsızlık gibi görünebilir ama yeni dünyanın dokusu tam da böyle olabilir.

Yeni kelimeler aramak

Belki de asıl zorluk, yeni dünyayı eski dünyanın kelimeleriyle (kavramlarla) anlamaya çalışmamızda. Doğu ve Batı, Kuzey ve Güney, merkez ve çevre, gelişmiş ve gelişmekte olan, müttefik ve rakip... Bu ikilikler bir zamanlar dünyayı okumamızı kolaylaştırıyordu. Bugün dünya bu ikiliklerin arasından taşıyor.

Bir Karayip ada devleti ile bir kıta ölçeğindeki birlik aynı metnin altına imza atabiliyor. Hindistan bir yandan Küresel Güney’in sesini taşırken öbür yandan Orta Avrupa’yla yeni masalar kurabiliyor. Brezilya bir yanda eşitsizlik üzerine yeni bir küresel mekanizmanın öncüleri arasında yer alırken öbür yanda çok taraflı sistemin yenilenmesi için kurulan masanın kurucuları arasında bulunabiliyor.

Ortega y Gasset, her bakışın bir yerden yapılan bakış olduğunu, hakikate ancak bu bakışların toplamıyla yaklaşılabileceğini söylerdi. Yeni dünya tek bir merkezin etrafında kurulmayabilir. Çok sayıda merkezin, hikâyenin ve gerçekliğin birbirine değdiği bir ağ olarak biçimlenebilir.

Yine de bu tablonun bir gölgesi var. Çoklu gerçeklik çoğulculuğu doğurabilir ama parçalanmayı da doğurabilir. Her toplum yalnızca kendi anlatısına kapanırsa, her aktör yalnızca kendi bakışını hakikat sayarsa, her insan yalnızca kendi ekranının gösterdiği dünyaya inanırsa, multirealizm bizi zengin bir çoğulluğa değil, birbirine hiç dokunmayan gerçeklik adalarına götürür. Adalar ne kadar çoğalırsa aralarındaki deniz de o kadar genişler.

Bu yüzden çok taraflılık yalnızca bir diplomasi yöntemi gibi görünmüyor. Giderek bir medeniyet meselesine dönüşüyor. Mesele herkesin aynı düşünmesi değil. Mesele, farklı düşünenlerin aynı masadan kalkmaması ve aynı dünyayı paylaşmanın asgari ahlâkını birlikte koruyabilmesi.

Aynı gökyüzü

Belki insanlık çok eski bir bilgiyi yeniden hatırlıyor. Bir nehir yalnızca içinden geçtiği ülkeye mi aittir? Bir salgın pasaport sormaz. Atmosferin gümrük kapısı yoktur. Bir laboratuvarda geliştirilen yapay zekânın sonuçları bütün kıtalara yayılır. Ekonomik sarsıntılar haritadaki çizgilere aldırmaz. Eşitsizlik bir toplumda derinleştiğinde de yalnızca yoksunluk çekenlerin meselesi olarak kalmaz. Güveni, toplumsal barışı ve nihayet ortak yaşamın zeminini etkiler.

Bugün kurulan masaların ne kadarının kalıcı olacağını bilmiyoruz. Bazıları kurumlara dönüşecek, bazıları unutulacak, bazıları yalnızca bir fotoğraf karesinde kalacak. Ama hepsinin ardında aynı sessiz soru duruyor: Birbirinden bu kadar farklı gerçekliklerde yaşayan insanlar ve toplumlar, aynı dünyanın sorumluluğunu birlikte taşıyabilir mi?

Galiba çağımızın büyük sorusu bu. Önümüzdeki yıllar yalnızca kimin daha güçlü olduğuyla değil, kimin gerçekliğinin görüldüğüyle, kimin sesinin duyulduğuyla ve masada kime yer açıldığıyla da şekillenecek.

Mevlânâ’nın karanlık evindeki insanlar birbirlerini ikna ederek filin tamamına ulaşamazdı. Onlara gereken, birbirini susturmak değil, ortaya bir mum koyarak, aydınlanmaktı!

Oysa ki medeniyet neydi? “İyilikti… Dostluktu… Emekti… Medeniyet herkesin aynı pencereden bakması değildi. Medeniyet, farklı pencerelerden bakanların aynı gökyüzünün altında yaşadığını unutmamasıydı.”

Rüzgârlı Şehrin Mavisinde Notlar

325 İznik Konsili Derneği’nin 1. Olağan Genel Kurulu İznik’te gerçekleştirildi. Genel Kurul’da Dernek Yönetim Kurulu Başkanlığına Osman Canavar seçildi.

Divan Başkanlığını 21. Dönem Afyonkarahisar Milletvekili Müjdat Kayayerli’nin yürüttüğü toplantının kapanışında Kayayerli şu değerlendirmelerde bulundu:

“Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, Türkiye’nin dinî ve millî egemenliğini korumak amacıyla 1925 yılında İznik’te yapılması planlanan yabancı dinî törenlere ve ekümenik, yani evrensel dinî otorite girişimlerine izin vermemiştir. Atatürk’ün gerekçesi açıktır:

a) Türkiye’nin dini ve milli egemenliğine gölge düşürecek her girişime izin verilmez.
b) Türkiye, kendi topraklarında başka bir ülkenin ya da dinî otoritenin siyasî veya ekümenik iddiasına izin vermez. Dinî törenler ibadet sınırlarını aşmamalıdır.
c) Atatürk, Papa’nın görüşme ve ziyaret taleplerini resmî olarak kabul etmemiştir.

Hristiyan teolojisinde ekümenik kabul edilen konsillerin ilki ve en önemlisi İznik Konsili’dir. Milano Fermanı’nın ardından farklı kültürlerin baskısı altında kalan Hristiyanlığın kilise kuralları tartışılmaya başlanmıştır. Topraklarını genişletmek isteyen İmparator Konstantin, bu anlaşmazlıklara çözüm bulmak, topraklarını büyütmek, imparatorluk birliğini sağlamak ve gücüne güç katmak amacıyla milattan sonra 325 yılında İznik’te Hristiyanlık tarihinin ilk ekümenik konsilini toplamıştır.

14 Haziran 325’te başlayan ve 25 Ağustos 325’te sona eren konsilde sahte kutsal metinler ayıklanmış, inanç esasları üzerinde görüş birliği sağlanmıştır. Hz. İsa’nın ilahi tabiatı, kilise birliği ve ekümenik otorite ilkeleri ‘İznik İman Bildirgesi’yle kabul edilmiş; Roma, İskenderiye ve Antakya kiliseleri ‘ekümenik kiliseler’ olarak tescil edilmiştir.

Günümüzde, ekümeniklik iddiasını güçlendirmek ve Lozan Antlaşması’nı delerek tartışmaya açmak amacıyla planlanan girişimlere izin verilmemelidir. Mevcut iktidarın Papa ziyaretine izin vermesi kafaları karıştırmakta, siyaset kurumunun tepkisizliği ise anlaşılır ve kabul edilebilir değildir. İktidardakileri görevlerini tam yapmaya, sorumluluklarının bilinciyle hareket etmeye davet etmek vatan borcumuzdur.”

Toplantı sonrasında kamuoyunu bilgilendirmek üzere basın açıklaması yapan Dernek Başkanı Osman Canavar, şunları söyledi:

“Derneğimiz, İznik’te Vatikan bağlantılı bir yapıya ‘Hac Evi / Hac Merkezi’ tabelası asıldığını tespit etmiş ve bu hukuksuz duruma karşı İznik Kaymakamlığı’na resmi dilekçe vermiştir. Genel Kurulumuz bu başvuruyu derneğin kurumsal faaliyeti olarak onaylamış ve kamuoyuyla paylaşılmasına karar vermiştir.

Söz konusu taşınmazda asılı tabelanın Türkçe karşılığı şöyledir:

‘Kralın ebedî hatırasına. Aradan bin yedi yüz yıl geçtikten sonra, İznik şehrinde ilk ekümenik konsilin toplandığı yerde, Papa Franciscus’un isteğiyle, Evrensel Kutsal Yıl’ın düzenlenmesinden sorumlu komitenin desteğiyle, bu kutsal toplantının ebedî anısına bu hacı evi kurulmuştur. Papa XIV. Leo, Türkiye’ye yaptığı apostolik ziyaret sırasında burayı kutsamıştır. 28 Kasım 2025 – Jübile Yılı.’

Bu tabela asılmıştır. Bu bir söylenti değil, yerindeki fiilî durumdur ve hukuken kabul edilemez.

Vatikan aynı zamanda bir din devletidir. Türkiye Cumhuriyeti ise laik, demokratik bir hukuk devletidir. Devletler arası ilişkilerde esas olan mütekabiliyettir. Anayasa, Lozan Barış Antlaşması, Tapu Kanunu, Medenî Kanun, Vakıflar Kanunu ve 3194 sayılı İmar Kanunu dâhil yürürlükteki hiçbir hukukumuz, yabancı bir din devletinin veya dış dini otoritenin ülkemizde kendi adına ‘hac merkezi’ açmasına, tabela asmasına ve bu unvanla faaliyet yürütmesine izin vermez.

Türkiye’de inanç özgürlüğü vardır. Ancak inanç özgürlüğü, yabancı bir din devletinin Türkiye toprağında egemenlik alanı yaratması, izinsiz unvan kullanması ve ‘hac evi’ tabelası asması anlamına gelmez. Türk mevzuatında ‘hac merkezi’ diye bir statü yoktur. İbadet yeri veya dinî tesis açılması imar planı, mülkî amir izni ve Türk hukuku tüzel kişiliği şartlarına bağlıdır. Bu şartlar yokken tabela asılması ve yerin bu unvanla tanıtılması izinsiz ve hukuka aykırıdır.

Derneğimiz bu nedenle Kaymakamlık’tan şunları talep etmektedir:

1. Asılan tabelanın derhal kaldırılması,
2. Taşınmazın kim tarafından alındığının veya kiralandığının açıklığa kavuşturulması,
3. İzin ve ruhsat belgelerinin incelenmesi,
4. Hukuka aykırılık nedeniyle faaliyetin durdurulması ve mekânın mühürlenmesi,
5. Sorumlular hakkında adlî ve idarî işlem başlatılması.

Başvurumuz 1 Haziran 2026’da İznik Kaymakamlığı’na sunulmuş; İznik Belediyesi ve İlçe Emniyet Müdürlüğü’ne de bildirilmiştir. Yasal süre içinde cevap verilmemesi veya talebin reddi halinde idari yargı yolu ile CİMER ve ilgili bakanlıklar nezdindeki haklarımız saklıdır.

Derneğimiz, Anayasa’ya aykırı bu fiili durumun ortadan kaldırılması için mücadelesini sürdürecektir. Çünkü 7 bin yıllık Türk yurdu Anadolu’nun kadim şehri, bir dönem Anadolu Selçuklu Devleti’nin başkenti olan İznik birçok tarihi hadiseye sahne olmuştur; 325’teki konsil de bunlardan yalnızca biridir. İznik, yabancı bir din devletinin fiili üssü değildir. ‘Mütekabiliyet varsa uygulanır; yoksa izin de yoktur’ ilkesinden hareketle laik hukuk devleti, kendi toprağında kimin hangi unvanla tabela astığını sormak zorundadır.” ifadeleriyle tamamladı.

İznik’te yapılan gezi sırasında Vatikan’ın ilçedeki Roma Tiyatrosu girişinin tam karşısında bulunan “Hac Merkezi” önünden geçerken, ABP Genel Başkanı ve 325 İznik Konsili Derneği kurucu üyesi Bedri Yalçın, “Ruhban Okulunu açılacağını, kullanışlı teröriste villa yapılacağını duyduk. Ancak Vatikan’a “HAÇ MERKEZİ” açıldığını da İznik’e gelerek burada görmüş olduk… Söyleyeceklerim bundan ibarettir.” dedi.

Eskiden bir türkü söylenirdi:

“Zeytinyağlı yiyemem aman…”

Şimdi aynı memlekette zeytinyağının peşindeyiz.

Ama öyle herhangi bir zeytinyağı da olmaz artık.

Erken hasat olacak.

Soğuk sıkım olacak.

Polifenolü yüksek olacak.

Mümkünse küçük üreticiden gelecek.

Şişesi koyu renk olacak.

Etiketinde ağacın yaşı, bahçenin rakımı, zeytinin cinsi yazacak.

Bir zamanlar sofranın kenarında duran zeytinyağı, şimdi gurme dükkânlarının başköşesinde.

Yetmedi.

“Zeytin ağaçlarını koruyalım!” diyoruz.

Bir fide sahiplenelim.

Bir zeytin ağacına isim verelim.

Bir saksıda zeytin yetiştirelim.

Kadim çeşitleri yaşatalım.

Çok güzel. Koruyalım elbette.

Ama insanın aklına ister istemez şu muzır soru geliyor:

Biz bu ağacı ne ara kaybettik de şimdi kampanyayla yeniden buluyoruz?

Türkü devam ediyor:

“Basma da fistan giyemem aman…”

Bugün bir moda markasının vitrinine girin.

Karşınıza şöyle bir etiket çıkabilir:

“%100 natural cotton.”

Biraz daha üst segmentse:

“Organic cotton.”

Daha da yukarı çıkarsanız:

“Handwoven natural textile.”

Yani?

Pamuk.

Hani şu vaktiyle basma fistan yapılan pamuk.

Ama üzerine İngilizce birkaç kelime yazıp mağazanın ışığını biraz kıstığınızda bizim basma birden “sustainable luxury” oluveriyor.

Fiyat etiketi de maşallah medeniyetler tarihi kadar uzun.

Demek ki mesele pamukta değilmiş.

Pamuğa hangi hikâyeyi anlattığımızdaymış.

Daha doğrusu hangi hikâyeyi unuttuğumuzda.

GELELİM EKMEĞE…

Bir zamanlar köy ekmeği vardı.

Ekşi mayalıydı.

Sertti.

Toktu.

Geç bayatlardı.

Bir dilimi bazen bir öğüne yeterdi.

Sonra şehir büyüdü, sofralar değişti.

Köy ekmeğini biraz kaba bulduk.

Ekşi kokusunu beğenmedik.

Esmerliğini yoksulluğa, beyazlığını refaha yorduk.

Ve francala geldi sofraya.

Bembeyazdı.

Yumuşacıktı.

Düzgündü.

Şehirliydi.

Neredeyse modernleşmenin yenilebilir hâliydi.

Köy ekmeği bezin içinde dururken francala naylon poşetiyle eve girdi. Biz de onu biraz şehirleşmenin, biraz zenginleşmenin, biraz da “çağdaşlaşmanın” işareti sandık.

“Köy ekmeği ekşi mayalı yiyemem aman; ille de francala yerim ben aman…”

Sanki türkünün kayıp kıtasıydı.

Sonra yıllar geçti.

Bir şey oldu.

Francaladan sıkıldık.

Beyaz unu sorgulamaya başladık.

Uzun fermantasyonu keşfettik.

Taş değirmeni hatırladık.

Atalık buğdayların peşine düştük.

Ekşi mayanın mikroorganizmasını, fermantasyon süresini konuşmaya başladık.

Ve bir sabah uyandığımızda köy ekmeği geri dönmüştü.

Fakat artık adı köy ekmeği değildi: Artisan sourdough bread!

Köylünün gece yoğurup sabaha bıraktığı hamur olmuştu, long fermentation.

Taş değirmende çekilen un olmuştu, stone-ground flour.

Dededen kalan buğday olmuştu, ancient grain.

Köy fırını olmuştu, craft bakery.

Ve dün francala uğruna terk ettiğimiz ekşi mayalı ekmeği, bugün şık bir fırının önünde, sıraya girerek satın almaya başladık.

Ekmeğin üzerine biraz un serpildi.

Yanına birkaç başak konuldu.

Kraft kâğıda sarıldı.

Altına iki kelime yazıldı: Authentic. Artisan.

Fiyatı yükseldi.

İtibarı geri geldi.

İnsan burada gülmeli mi, düşünmeli mi bilemiyor.

Çünkü, ekmek aslında hiç değişmemişti.

Değişen bizim ona baktığımız yerdi.

Dün yoksulluğun ekmeği sandığımız şey, bugün seçkinliğin ekmeği olmuştu.

Ve belki, bütün hikâyenin en acı ironisi burada saklı: Önce francala uğruna köy ekmeğini terk ettik; sonra köy ekmeğini “artisan” diye yeniden keşfettik.

Fesüphanallah…

Ekmeğin bile, sınıf atlamak için, yabancı dil öğrenmesi gerekiyormuş meğer.

BİZE NE OLDU?

Belki de çağımızın en önemli sorularından biri budur.

Çünkü, modernleşme yalnızca yeni şeyler edinme süreci değildir.

Bazen, eski şeylerden utanmayı öğrenme sürecidir.

İnsan, önce kendi sofrasından utanır.

Sonra kendi kumaşından.

Kendi köyünden.

Kendi tohumu, kokusu, kelimesi, fırını, çömleği, tahta kaşığı, pazarı, ustası ona “eski” görünmeye başlar.

Yerine yenisini koyar.

Aradan birkaç kuşak geçer.

Sonra küresel piyasa gelir ve ona terk ettiği şeyi yeniden satar.

Ama bu kez yeni bir isimle.

Köy hayatı → slow living.

Mevsiminde yemek → seasonal eating.

Pazardan alışveriş → local sourcing.

Artanı değerlendirmek → zero waste.

Eski elbiseyi onarmak → circular fashion.

Ninenin ekşi mayası → artisan sourdough culture.

Bahçedeki domates → farm to table.

Mahalledeki üretici → short supply chain.

Az tüketmek → minimalism.

Kanaat etmek → sustainable consumption.

Ve insan şaşkınlıkla bakıyor: Bizim ninelerimiz meğer farkında olmadan, dünyanın en ileri sürdürülebilirlik uzmanlarıymış!

Diplomaları yokmuş yalnızca.

Sertifikaları da.

Bir de yaptıklarının İngilizce adını bilmiyorlarmış.

Burada romantik bir geçmiş güzellemesi yapmıyorum.

Eski olan her şey iyi değildi.

Köy hayatı her zaman şiir değildi.

Yoksulluk vardı.

Emeğin ağırlığı vardı.

Kadının görünmeyen yükü vardı.

Verimsizlik vardı.

Sağlık ve hijyen sorunları vardı.

Modernleşme insana muazzam imkânlar kazandırdı.

Bilim, teknoloji, ulaşım, sağlık, eğitim ve üretim kapasitesi milyonlarca insanın hayatını değiştirdi.

Mesele modernleşmek değildi.

Mesele modernleşirken hafızayı çöpe atmaktı.

Çünkü gelişmek başka şeydir; kendinden utanmak başka.

PEKİ AKLIMIZI KİM ALDI?

Belki daha ürkütücü olan şu: Bir zamanlar “Aklımızı kim aldı?” diye sorabilirdik.

Şimdi o soruyu sormayı bile unuttuk.

Çünkü tüketim toplumunun en büyük başarısı insana ne satın alacağını söylemek değildir.

Neyi arzulaması gerektiğini öğretmektir.

Daha da ileri gidersek: Neyi eski bulacağını, neyi utanılacak sayacağını,

neyi prestij kabul edeceğini, neyi sağlıklı, neyi çağdaş, neyi seçkin, neyi “premium” göreceğini de öğretir.

Böylece insan yalnız ürün satın almaz.

Anlam satın alır.

Bir şişe yağ almaz; “sağlıklı yaşam” satın alır.

Bir pamuklu gömlek almaz; “doğallık” satın alır.

Bir ekmek almaz; “otantiklik” satın alır.

Bir köy evinde iki gece kalmaz; “slow life experience” satın alır.

Modern tüketim kültürünün belki de en büyük mahareti burada ortaya çıkar:

İnsanın terk ettiği şeyi, ona özlem olarak geri satabilmek.

MARSHALL PLANI MESELESİ

Tam burada yakın tarihimizin tartışmalı bir anlatısı karşımıza çıkar.

Türkiye’de yıllardır tekrarlanan bir iddia vardır:

II. Dünya Savaşı sonrasındaki Amerikan yardımları ve Marshall Planı döneminde, ABD’nin tarımsal fazlalarının yeni pazarlara yönlendirilmesinin Türkiye’nin üretim ve tüketim alışkanlıklarını da etkilediği; margarin ve çeşitli bitkisel yağların yaygınlaşmasının bu büyük dönüşümün parçalarından biri olduğu anlatılır.

Hatta anlatının daha keskin biçimi, ABD’nin elindeki mısır stoklarını değerlendirmek amacıyla Türkiye’ye mısırözü yağı ve margarini teşvik ettiği iddiasına kadar uzanır.

Ancak tarih konusunda sloganlardan daha dikkatli olmak gerekir.

Bu çok spesifik iddiayı, bütün dönüşümü açıklayan kesin ve tek nedenmiş gibi sunmak doğru olmaz. Bunun için doğrudan ve güçlü arşiv kanıtlarına ihtiyaç vardır.

Fakat daha geniş tarihsel tablo önemlidir:

Savaş sonrasında Türkiye ile ABD arasında güçlü bir ekonomik yardım ilişkisi kurulmuş; Marshall Planı çerçevesindeki yardımlar Türkiye’nin kalkınma politikaları, tarımsal makineleşmesi ve ekonomik tercihleri üzerinde etkili olmuştur.

Dolayısıyla mesele yalnız “bize şu yağ verildi, bu yağ unutturuldu” kadar basit değildir.

Asıl sosyolojik soru daha büyüktür: Bir toplumun damak tadı değiştiğinde yalnızca yediği şey mi değişir?

Hayır.

Tarım değişir.

Üretici değişir.

Pazar değişir.

Reklam değişir.

Statü göstergeleri değişir.

Sofra değişir.

Ve en sonunda hafıza değişir.

Çünkü sofralar toplumların en sessiz tarih kitaplarıdır.

Bir milletin ne yediğine bakarak yalnız mutfağını değil; ekonomisini, sınıfsal dönüşümünü, modernleşme arzusunu ve hatta kendisine nasıl bakmaya başladığını okuyabilirsiniz.

SONRA BİR SABAH “SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK” DİYE UYANDIK

Şimdi geldik 2026’ya.

Dünya iklim değişikliğini konuşuyor.

Karbonu konuşuyor.

Suyu konuşuyor.

Toprağı konuşuyor.

Biyoçeşitliliği konuşuyor.

Yerel üretimi konuşuyor.

Gıda güvenliğini konuşuyor.

İklime dayanıklı tarımı konuşuyor.

Ve COP31, bütün bu tartışmaları dünyanın önüne yeniden getirecek.

Bence tam burada kendimize başka bir soru sormalıyız:

COP31’e yalnız geleceğimizi konuşmak için mi gidiyoruz, yoksa geçmişimizden neyi yanlışlıkla çöpe attığımızı hatırlamak için de mi?

Çünkü sürdürülebilirlik yalnız güneş paneli değildir.

Elektrikli otomobil değildir.

Karbon hesabı değildir.

Yeni teknolojiler elbette vazgeçilmezdir.

Fakat sürdürülebilirlik aynı zamanda bir medeniyet davranışıdır.

Bir ekmeği çöpe atmamak.

Suyu hoyratça kullanmamak.

Mevsiminde yemek.

Toprağın taşıyamayacağı kadar tüketmemek.

Üreticiyi yaşatmak.

Bir tohumu korumak.

Bir ağacı yalnız verdiği meyve kadar değerli görmemek.

Bir zanaatı son ustası ölmeden gelecek kuşağa geçirmek.

Bir kumaşı üç kez giyip atmamak.

Bir sofrayı yalnız tüketim alanı değil, paylaşma alanı kabul etmek.

Bunların kaç tanesi gerçekten yeni?

Belki COP31’in sorularından biri tam da bu olmalı:

İnsanlık geleceği icat etmeye çalışırken, geçmişte bildiği hangi doğruları unuttu?

ZEYTİN AĞACININ BİZE SÖYLEYECEĞİ BİR ŞEY VAR

Bir zeytin ağacının karşısına geçin.

Acele etmez.

Trend takip etmez.

Her sezon ambalaj değiştirmez.

Yeni koleksiyon çıkarmaz.

Kendini “premium” ilan etmez.

Influencer’a ihtiyaç duymaz.

Toprağın altında sessizce kök salar.

Yüz yıl geçer.

İki yüz yıl.

Bazen daha fazlası.

İnsanlar değişir.

Sınırlar değişir.

Paralar değişir.

Markalar doğar, büyür, unutulur.

Zeytin ağacı durur.

Belki sürdürülebilirliğin bütün kitaplardan önce öğrettiği şey budur: Yaşamak, sürekli yenilenmek değil; neyi koruman gerektiğini bilmektir.

Ekşi maya da böyledir.

Onu her gün yeniden icat etmezsiniz.

Bir parçayı diğer güne bırakırsınız.

Dünün mayası bugünün ekmeğine karışır.

Bugünün mayasından yarına bir parça kalır.

Ne muazzam bir medeniyet metaforu!

Çünkü kültür de böyle yaşar.

Geçmişin tamamını sırtında taşıyarak değil, ondan canlı bir parça alıp yarına aktararak.

Medeniyet belki tam olarak budur.

Ne geçmişe kapanmak, ne geçmişi çöpe atmak.

Geçmişten mayalanarak geleceği kurmak.

“ARTISAN” OLUNCA MI KIYMETLİ OLDU?

İtiraf edelim: Bazen bir şeyin kıymetini anlamamız için yabancı bir dilde yeniden adlandırılması gerekiyor.

“Köy ekmeği” dediğimizde sıradan.

“Artisan sourdough” dediğimizde seçkin.

“Basma” dediğimizde eski.

“Organic cotton” dediğimizde lüks.

“Ev yapımı” dediğimizde basit.

“Handcrafted” dediğimizde özel.

“Yerel” dediğimizde küçük.

“Local” dediğimizde çağdaş.

“Artanı değerlendirmek” dediğimizde mecburiyet.

“Zero waste” dediğimizde gelecek.

Burada İngilizce kelimelerle bir meselem yok.

Meselem kelimelerin arkasındaki özdeğer kaybıyla.

Çünkü kendi değerini kendin tarif edemezsen, birileri gelir senin değerini yeniden tarif eder.

Sonra paketler.

Hikâyesini yazar.

Markalaştırır.

Ve günün birinde sana geri satar.

Hem de pahalıya.

BELKİ ÖNCE HAFIZAMIZI KURTARMALIYIZ

Zeytin fidesi kampanyaları yapalım.

Ata tohumlarını koruyalım.

Yerel buğdayları yaşatalım.

Ekşi mayayı koruyalım.

Pamuğu, toprağı, suyu koruyalım.

Üreticiyi destekleyelim.

Ustaları yaşatalım.

Ama bir şeyi daha korumamız gerekiyor: Hafızamızı!

Çünkü hafızasını kaybeden toplum yalnız geçmişini kaybetmez.

Kendi ürettiğinin değerini tayin etme yeteneğini de kaybeder.

Ve gün gelir kendi ekmeğini yabancı bir kelimenin altında tanıyamaz.

COP31’de dünya iklimin geleceğini konuşurken belki bizim masaya koyabileceğimiz en anlamlı sorulardan biri şudur:

Dünyayı kurtarmak için gerçekten her şeyi yeniden mi icat etmemiz gerekiyor?

Yoksa biraz da hatırlamamız mı gerekiyor?

Toprağı.

Zeytini.

Buğdayı.

Pamuğu.

Mayayı.

Mevsimi.

Kanaati.

Paylaşmayı.

Ustayı.

Köylüyü.

Sofrayı.

Belki gelecek sandığımız kadar ileride değildir.

Belki aradığımız bazı cevaplar çoktan yaşandı.

Biz yalnız isimlerini değiştirdik.

Zeytinyağını beğenmedik; “premium extra virgin olive oil” olunca peşine düştük.

Basmayı küçümsedik; “organic cotton” olunca servet ödedik.

Köy ekmeğini bıraktık; francalayı modernlik sandık.

Sonra francaladan vazgeçip köy ekmeğinin peşine düştük; bu defa adı “artisan sourdough” olmuştu.

Artanı değerlendirmeyi yoksulluk sandık; “zero waste” olunca konferanslar düzenledik.

Mevsiminde yemeyi mecburiyet sandık; “seasonal eating” olunca yaşam felsefesi yaptık.

Şimdi dünyaya sürdürülebilir yaşamın yollarını arıyoruz.

İyi.

Arayalım.

Bilimle arayalım.

Teknolojiyle arayalım.

COP’larda konuşalım.

Üniversitelerde araştıralım.

Yeni modeller geliştirelim.

Ama arada bir dönüp ninelerimizin mutfağına da bakalım.

Belki orada PowerPoint sunumu yoktu.

Karbon sertifikası yoktu.

ESG raporu yoktu.

“Zero Waste” tabelası da yoktu.

Ama bayatlayan ekmek çöpe atılmazdı.

Çünkü nimetti.

Sofrada kalan birkaç lokma yalnız ekonomik değer değildi.

Ahlâkî bir anlamı vardı.

Belki bütün mesele tam da burada başlıyor.

Çünkü sürdürülebilirlik yalnızca kaynakları daha verimli kullanma meselesi değildir.

İnsan ile eşya, insan ile tabiat ve insan ile nimet arasındaki ilişkinin yeniden tarifidir.

Ve belki biz dünyayı kurtaracak yeni kelimeler ararken eski kelimelerin anlamını kaybettik.

Bereket.

Kanaat.

Emanet.

İsraf.

Nimet.

Toprak.

Sofra.

Bunlar yalnız eski kelimeler değildir.

Belki de geleceğin en modern kelimeleridir.

O hâlde COP31’e giderken yalnız karbon ayak izimizi hesaplamayalım.

Bir de hafızamızın ayak izine bakalım.

Nereden geldik?

Neyi bıraktık?

Neyi küçümsedik?

Neyi kaybettik?

Ve bugün hangi kaybettiğimiz şeyi, başka bir isim altında yeniden satın alıyoruz?

Belki asıl sürdürülebilirlik raporu burada başlayacaktır.

Çünkü mesele yalnız zeytinyağı değildir.

Mesele yalnız basma değildir.

Mesele francala değildir.

Ekşi maya da değildir.

Mesele insanın kendi değerine hangi gözle baktığıdır.

Ve şimdi yeniden soralım:

Bize ne oldu?

Kim aklımızı aldı?

Daha da önemlisi:

Biz “Aklımızı kim aldı?” sorusunu sormayı ne zaman unuttuk?

Fesüphanallah… Hafazanallah…

Meğer gelecek diye aradığımız şeylerin bir kısmı, bizim vaktiyle “eski” deyip kapının önüne koyduğumuz medeniyetmiş.

Ve belki artık yapılması gereken geçmişe dönmek değildir.

Geçmişten neyi geleceğe taşımamız gerektiğini yeniden hatırlamaktır.

Çünkü gelecek, geçmişi taklit ederek kurulmaz.

Ama hafızasını kaybederek de kurulamaz.

Gelecek bazen yeni bir şey icat etmekle değil, kıymetini unuttuğumuz şeyi yeniden hatırlamakla başlar.

Rüzgârlı Şehrin Mavisinden Notlar.

Halk Sağlığı Yüksek Lisansı olan Epidemiyolog Nicolas Hulscher tarafından yayımlanan kapsamlı değerlendirme, nattokinaz(*) üzerine yıllardır yayımlanan araştırmaları bir araya getirerek dikkat çekici bulguları yeniden gündeme taşıdı. (bkz)

Japonya'da yüzyıllardır tüketilen geleneksel fermente soya ürünü nattodan elde edilen nattokinaz, son yıllarda yapılan araştırmaların odağında yer almaya devam ediyor.

Mucizenin adı olan Nattokinaz, Spike Proteinini, Amiloid Mikropıhtılarını, Kan Pıhtılarını Parçalıyor ve Arter Plaklarını Küçültüyor!

Nattokinazın güçlü çoklu hedef etkilerini ortaya çıkarmak için onlarca yıllık kanıtı bir araya getirildi.

Yeni yayımlanan kapsamlı bir değerlendirme çalışmasında, nattokinazın spike proteini, amiloid yapılar, mikropıhtılar ve fibrin üzerinde etkili olabileceğine ilişkin çok sayıda araştırma bir araya getirildi. Çalışmada ayrıca nattokinazın kan pıhtılarının çözülmesini desteklediği, dolaşımı iyileştirebildiği ve bazı araştırmalarda damar plaklarının küçülmesiyle ilişkilendirildiği belirtildi.

Bilimsel literatürde nattokinaz; fibrinolitik (pıhtı çözücü) etkisi, dolaşım sistemine desteği ve tansiyon üzerinde olumlu etkileri nedeniyle uzun süredir araştırılıyor. İnsanlar üzerinde yapılan bazı kontrollü çalışmalarda da kan basıncında anlamlı düşüşler bildirilmiştir.

Araştırmacılara göre nattokinaz, özellikle kalp ve damar sağlığının korunması konusunda önemli bir potansiyel taşıyor ve önümüzdeki dönemde yapılacak geniş kapsamlı çalışmalarla bu alandaki rolünün daha net ortaya konulması bekleniyor.

Nattokinaz ucuz, ağızdan alınabilen, halihazırda yaygın olarak kullanılan ve COVID sonrası dönemde kardiyovasküler risk azaltımı için büyük umut vaat eden bir maddedir.

En önemli cevapsız soru artık nattokinazın deneysel koşullar altında bu hedefleri parçalayıp parçalayamayacağı değil. Parçalayabilir.

Bu aşı, kardiyovasküler risk azaltımı ve aşı sonrası diğer yaralanma uygulamaları için geniş çaplı klinik testleri hak etmektedir.

-------------------------------------------------------

(*) Nattokinaz; geleneksel Japon fermente soya yemeği nattonun fermantasyonu sırasında oluşan bir enzimdir. Hem natto olarak yenerek hem de saflaştırılmış takviye olarak alınabilir.

-Nasıl elde edilir?

Nattokinaz, Bacillus subtilis var. Natto bakterisinin haşlanmış soya fasulyesini fermente etmesiyle üretilir.

Geleneksel süreç kabaca şöyledir:

-Soya fasulyeleri ıslatılır ve haşlanır/buharda pişirilir.

-Bacillus subtilis natto bakterisi eklenir.

-Yaklaşık 40°C’de 18–24 saat fermente edilir.

-Bakteri soya proteinlerini parçalarken nattokinaz enzimini dışarı salgılar. Aynı süreçte nattoya özgü yapışkan, ipliksi doku (poli-γ-glutamik asit) da oluşur.

Endüstriyel üretimde hem katı fermantasyon (soya veya diğer substratlar üzerinde) hem sıvı fermantasyon kullanılır. Daha sonra enzim santrifüj, ultrafiltrasyon gibi yöntemlerle ayrılır, konsantre edilir ve kurutulur. Takviyeler bu saflaştırılmış tozdan yapılır ve aktivite FU (fibrinolitik ünite) cinsinden standartlaştırılır.

Natto yemeğinin kendisi de doğal nattokinaz kaynağıdır; takviyeler ise daha kontrollü ve yüksek dozda enzim sağlar.

Nasıl yenir / tüketilir?

1- Natto olarak (yiyecek)Enzim ısıya duyarlıdır. Yüksek ateşte pişirilirse aktivitesi düşer, bu yüzden natto genellikle çiğ veya çok hafif ılık tüketilir (yaklaşık 50–70°C üzeri ısı enzim için zararlıdır).

Klasik yenme şekli:

-Paketi açıp iyice karıştırın (40–100 kez). Karıştırınca ipliksi, yapışkan yapı oluşur ve umami tadı artar.

-Sıcak pilavın üzerine koyun.

-Geleneksel soslar: soya sosu (tare), karashi hardalı, yeşil soğan.

-Diğer kullanımlar: salata, avokadolu tost, natto maki (suşi), ısıtılmadan eklenen yemekler.

Tipik porsiyon Japonya’da bir paket (yaklaşık 40–50 g) kadardır. Bir porsiyonda genellikle 1.000–2.000 FU civarı enzim bulunur; miktar markaya ve taze oluşuna göre değişir.

Natto aynı zamanda K2 vitamini, probiyotikler ve protein de içerir. K2, varfarin gibi kan sulandırıcı kullananlarda etkileşim yapabilir.

2- Takviye olarak (kapsül/toz)

-En yaygın doz: günde 2.000 FU (yaklaşık 100 mg).

-Birçok kaynak, enzimin sistemik etki için aç karnına alınmasını önerir (yemekten 30–60 dakika önce veya yemekten 2 saat sonra). Yiyecekle alındığında enzim daha çok sindirim enzimi gibi davranabilir.

-Enterik kaplı kapsüller midedeki asitten korumak için kullanılır.

-Toz formda su veya meyve suyuyla da alınabilir.

Takviyelerin çoğu saflaştırıldığı için genellikle K2 vitamini içermez (etiketi kontrol edin).

Dikkat edilmesi gerekenler

-Kan sulandırıcı (varfarin, aspirin vb.) kullanıyorsanız, ameliyat öncesi veya kanama riski varsa mutlaka doktora danışın. Nattokinaz fibrinolitik etki gösterebilir.

-Hamilelik, emzirme ve çocuklarda kullanım için yeterli güvenlik verisi yoktur.

-Natto’yu yüksek ısıda pişirmeyin; takviyeyi de ürün etiketindeki talimata göre alın.

Özetle: Enzim natto fermantasyonundan gelir. En doğal hali natto yemeğidir (çiğ/ılık, karıştırılarak pilavla); daha standart ve pratik hali ise 2.000 FU’luk kapsüllerdir.

Nattokinaz takviyeleri Türkiye’de satılıyor. Taze natto yemeği ise marketlerde yaygın değil; daha çok evde yapmak için maya/starter veya dondurularak kurutulmuş ürünler bulunuyor.

Takviye olarak nereden alınır?

Kapsül formundaki ürünler eczane sitelerinde, Trendyol, Hepsiburada ve Amazon.com.tr’de mevcut.

Yerli veya Türkiye’de resmi dağıtımı olan markalar:

-NattoPro Max (Delta Natürel) — 2000 FU, patentli NSK-SD hammaddesi, K2’den arındırılmış.

-Neptune Nattokinase — 2000 FU (NSK-SD), B1 vitamini içerir.

-Velavit V-Nattokinase — 100 mg / 2000 FU, K2’siz, vegan.

-MDC Nattokinaz — 100 mg, 30 vegan kapsül (genelde daha uygun fiyatlı).

İthal markalar da var: Double Wood (4000 FU), Swanson, Nutricost, Validus, Doctor’s Best vb.

Satın alınabilecek yerler:

-Trendyol ve Hepsiburada (en pratik, stok ve fiyat karşılaştırması kolay)

-Amazon.com.tr

-Eczane siteleri (eczane.com.tr, eczaclick vb.)

-Marka siteleri (ör. neptun.com.tr, deltanaturel.com)

Fiyatlar 30 kapsüllük kutularda kabaca 500–1.650 TL arasında değişiyor; 120 kapsüllük ithal ürünler daha yüksek. Stok ve fiyat sık değiştiği için sipariş öncesi güncel kontrol edin.

Taze natto yemeği

Süpermarketlerde düzenli satılan taze natto pek yok. Bunun yerine:

-Evde natto yapmak için Bacillus subtilis natto starter/maya tozu Trendyol ve Amazon.com.tr’de satılıyor.

-Dondurularak kurutulmuş natto ürünleri bazı uluslararası satıcılarda (ör. Fruugo) bulunabiliyor.

Alırken dikkat edilecekler

-Etikette FU (fibrinolitik ünite) değeri yazmalı; yaygın doz 2000 FU/kapsül.

-Kan sulandırıcı kullanıyorsanız K2 vitamini içerip içermediğine bakın (saflaştırılmış takviyelerin çoğu K2’sizdir, natto yemeği ise içerir).

Takviye edici gıdadır, ilaç değildir. Özellikle kanama riski, ameliyat veya antikoagülan kullanımı varsa doktora danışın.

Özet: Takviye olarak Türkiye’de rahat bulunur; taze natto için ise evde üretim veya ithal/kurutulmuş seçenekler daha gerçekçi.

ALTERNATİFİN ÇAĞINDAN ASLINA DÖNÜŞ ÇAĞINA

Bir dönem geleceğin sütü, inekten değil; yulaftan, bademden, soyadan gelecekti.

Market rafları değişti. Kahve dükkânlarının menülerine yeni kelimeler eklendi. “Badem mi, yulaf mı, soya mı?” sorusu yalnızca bir içecek tercihi olmaktan çıktı; sağlık, çevre, yaşam tarzı ve hatta kimlik üzerinden kurulan yeni tüketim kültürünün küçük bir sembolüne dönüştü.

Fakat şimdi ilginç bir şey oluyor.

Tüketici yeniden sütü hatırlıyor.

The Economist’in Eylül 2026’da dikkat çektiği son veriler, özellikle Amerika ve Avrupa’nın bazı büyük pazarlarında bitkisel süt alternatiflerinin yıllardır süren yükselişinin ivme kaybettiğini gösteriyor. Circana verilerine göre ABD’de bitkisel süt alternatiflerinin satış hacmi son bir yılda yüzde 5,4 gerilerken, kategorinin en büyük ürünü olan badem sütündeki düşüş yüzde 7,9’a ulaştı. Britanya’da hacim yüzde 2,5 azalırken Fransa, İtalya, Hollanda ve İspanya’da büyüme yavaşladı. Buna karşılık uzun yıllardır gerileyen geleneksel süt satışlarında toparlanma işaretleri görülüyor.

İlk bakışta bu, gıda sektörünün küçük bir pazar haberi gibi görünebilir.

Değil!

Çünkü bir toplumun ne satın aldığı, yalnızca ne tükettiğini göstermez.

Neye inandığını da gösterir.

Bir zamanlar “alternatif” olmak başlı başına değerdi

Son yirmi yılın tüketim kültürünün en güçlü kelimelerinden biri “alternatif”ti.

Alternatif enerji.

Alternatif protein.

Alternatif et.

Alternatif süt.

Alternatif yaşam.

Yeni olan, çoğu zaman yalnızca yeni olduğu için ilerici kabul edildi. Geleneksel olan ise sorgulanmadan eski dünyanın temsilcisi hâline getirildi.

Bunda elbette güçlü gerekçeler vardı. İklim krizi, hayvancılığın çevresel etkileri, hayvan refahı, laktoz intoleransı ve farklı beslenme tercihleri bitkisel ürünlerin yükselişini destekledi.

Dolayısıyla bugün yaşanan değişimi “bitkisel ürünler kaybetti, geleneksel ürünler kazandı” basitliğine indirgemek doğru olmaz.

Nitekim bitkisel süt pazarı ortadan kaybolmuş değil. ABD’de 2025 yılında yaklaşık 2,7 milyar dolarlık büyüklüğünü korudu ve süt kategorisindeki dolar bazlı satışların yaklaşık yüzde 13’ünü oluşturdu. Üstelik bitkisel süt alan hanelerin önemli bölümü aynı zamanda geleneksel süt de satın alıyor. Yani tüketici davranışı iki ayrı kamp arasında gerçekleşen bir savaş kadar basit değil.

Fakat değişen başka bir şey var:

Alternatif olmak artık tek başına ikna etmeye yetmiyor.

Tüketici yeniden etiketi okuyor!

Belki de dönüşümün başladığı yer tam burası.

İnsanlar ambalajın ön yüzündeki büyük vaatlerden, arka yüzündeki küçük harflere doğru bakmaya başladı.

“Bitkisel” yazması yetmiyor.

“Doğal mı?”

“Ne kadar işlendi?”

“İçinde ne var?”

“Ne kadar protein içeriyor?”

“Ne kadar şeker eklenmiş?”

“Ve bütün bunlara neden bu kadar fazla para ödüyorum?”

The Economist’in işaret ettiği dönüşümün arkasında da tam olarak bu sorular bulunuyor. Fiyat baskısının yanı sıra ultra-işlenmiş gıdalara yönelik artan kuşku, tüketicinin bazı bitkisel içeceklerin içeriklerini yeniden incelemesine yol açıyor. Aynı zamanda protein, son yılların en güçlü beslenme eğilimlerinden biri hâline gelmiş durumda.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bütün bitkisel içecekler aynı değildir.

Besin değerleri kullanılan bitkiye, üretim yöntemine ve ürünün zenginleştirilip zenginleştirilmediğine göre ciddi biçimde değişebilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi de tüketicilerin özellikle protein, kalsiyum, D vitamini ve ilave şeker açısından etiketi kontrol etmelerini öneriyor; güçlendirilmiş soya içecekleri, besin profili bakımından diğer birçok bitkisel alternatife göre süte daha yakın bir konumda bulunuyor.

Dolayısıyla mesele “hangisi mutlak olarak sağlıklıdır?” sorusu değildir.

Asıl mesele, tüketicinin artık iddia ile içerik arasındaki mesafeyi ölçmeye başlamasıdır.

Sağlıklı kelimesinin anlamı değişiyor!

Daha büyük dönüşüm burada ortaya çıkıyor.

2026 IFIC Food & Health Survey, Amerikalı tüketicilerin “sağlıklı gıda” tanımının genişlediğini gösteriyor. Tazelik, doğallık, ürünün içeriği ve ne ölçüde işlendiği giderek daha fazla önem kazanıyor. Aynı araştırmada tüketici kararlarında lezzet yüzde 88, fiyat yüzde 78 ile hâlâ belirleyici unsurlar.

Bu bize önemli bir şey söylüyor.

Tüketici ideolojik davranmıyor.

Ekonomik davranıyor.

Pratik davranıyor.

Ama giderek daha fazla sorgulayarak davranıyor.

Belki de yeni tüketici çağının temel özelliği tam olarak budur.

Bir ürünü yalnızca ne olmadığı üzerinden tanımlamak artık yeterli değildir.

Glütensiz.

Şekersiz.

Laktozsuz.

Hayvansız.

Katkısız.

Tüketici bir sonraki soruya geçiyor:

Peki içinde ne var?

Ve bu küçük soru, önümüzdeki yıllarda küresel gıda endüstrisinin en büyük sorularından biri olabilir.

Yeniliğin büyüsü dağıldığında

Modern tüketim ekonomisinin güçlü bir mekanizması vardır:

Önce ihtiyacımız olmayan bir farklılık yaratır.

Sonra o farklılığı bir ihtiyaç hâline getirir.

Ardından o ihtiyacın etrafına bir kimlik kurar.

Böylece ürün yalnızca ürün olmaktan çıkar; tüketicinin kendisini anlatma biçimine dönüşür.

Kahvenize hangi sütü koyduğunuz bile bir dönem dünya görüşünüz hakkında küçük bir işaret hâline gelebildi.

Fakat hiçbir tüketim sembolü sonsuza kadar güçlü kalmaz.

Bir süre sonra tüketici alışır.

Yenilik sıradanlaşır.

Pazarlama sisinin içinden yeniden üç kadim soru görünmeye başlar:

Bu nedir?

Bana ne sağlıyor?

Buna ödediğim paraya değer mi?

Belki bugün yaşadığımız şey tam olarak budur.

Bir reddediş değil.

Bir ayıklama dönemi.

“Doğal” olan her zaman iyi midir?

Burada başka bir tuzağa da düşmemek gerekir.

“Doğal” kelimesini kutsallaştırmak.

Doğada bulunan her şey sağlıklı olmadığı gibi, işlenmiş olan her şey de zararlı değildir. Pastörizasyon da işlemdir. Fermantasyon da insanlığın binlerce yıldır kullandığı bir dönüştürme yöntemidir.

Bilimsel mesele, bir ürünün yalnızca “işlenmiş” olup olmadığı değil; nasıl işlendiği, ne içerdiği, hangi miktarda tüketildiği ve insanın toplam beslenme düzenindeki yeridir.

Aynı ihtiyat çevresel konuda da gereklidir.

Bitkisel alternatiflerin çevresel avantajlarına ilişkin güçlü gerekçeler ortadan kalkmış değildir. Avrupa’da bitkisel gıda ve içecek pazarı bütünüyle küçülmüş de değildir; Circana’nın 2025 verileri altı büyük Avrupa pazarında toplam bitkisel gıda ve içecek satış değerinin büyümeye devam ettiğini gösteriyor.

Demek ki karşımızdaki tablo bir karşı-devrim değil.

Daha ilginç bir şey:

Tüketicinin olgunlaşması.

Yeni lüks: Anlaşılabilirlik

Belki önümüzdeki yılların gerçek lüksü pahalı olan olmayacak.

Anlaşılabilir olan olacak.

İçeriğini okuyabildiğimiz gıda. Kaynağını bildiğimiz ürün. Nasıl üretildiğini anlayabildiğimiz ekmek. Hangi tarladan geldiğini bildiğimiz tahıl. Mevsiminde yetişmiş sebze. Gerçek fermantasyonla üretilmiş yoğurt. Ustasının elinden çıkmış peynir. Hikâyesi reklam ajansında değil, üretildiği coğrafyada başlamış ürün. Çünkü aşırı seçenek çağının sonunda insanın karşısına beklenmedik bir ihtiyaç çıkıyor:

Güven!

Ve güven, modern ekonominin belki de en kıt hammaddelerinden biri hâline geliyor.

Aslına dönüş geçmişe dönüş değildir

“Aslına dönüş” derken geçmişi romantikleştirmekten söz etmiyorum.

İnsanlığın bilimden, teknolojiden ve gıda güvenliğinden vazgeçerek eski üretim biçimlerine dönmesi ne mümkündür ne de arzu edilir.

Aslına dönüş başka bir şeydir.

Teknolojinin insanın önüne değil, arkasına geçmesidir.

Bilimin doğayı taklit etmek yerine onu daha iyi anlamaya çalışmasıdır.

Üretimin yalnızca daha çok değil, daha anlamlı üretmeyi öğrenmesidir.

Ve tüketicinin kendisine sunulan her yeniliğe “modern”, her geleneğe “eski” demekten vazgeçmesidir.

Çünkü bazen ilerlemek, daha önce terk ettiğimiz bir bilgiyi yeniden keşfetmektir.

Ekşi maya bunun için geri döner.

Fermente gıdalar bunun için yeniden konuşulur.

Kadim tahıllar bunun için yeniden araştırılır.

Yerel mutfaklar bunun için değer kazanır.

İnsan, teknolojinin en ileri noktasında bazen büyükannesinin mutfağında zaten bilinen bir hakikati yeniden keşfeder: İyi gıda yalnızca karın doyurmaz; insan ile toprak arasında güven kurar.

Geleceğin tüketicisi “yeni”yi değil, “gerçek”i arayabilir

Belki önümüzdeki on yılın büyük tüketim dönüşümü burada yaşanacak.

Soru artık: “Bunun alternatifi var mı?” olmayacak.

Soru şu olacak: “Bunun aslı nedir?”

Nereden geliyor?

Kim üretiyor?

Nasıl üretiliyor?

Ne kadar işlendi?

Bedenime ne veriyor?

Toprağa ne bırakıyor?

Ve ödediğim bedelin ne kadarı gerçek değere, ne kadarı pazarlama hikâyesine gidiyor?

Bunlar yalnızca gıda soruları değildir.

Bunlar yeni çağın tüketim ahlâkının sorularıdır.

Çünkü insanlık uzun zamandır daha fazlasını üretmeyi öğreniyor.

Şimdi belki daha zor olanı öğrenmek zorunda:

Neyin gerçekten gerekli olduğunu ayırt etmeyi.

Bir bardak sütün etrafında başlayan tartışmanın bize söylediği belki de bundan ibaret.

Tüketici geçmişe dönmüyor.

Tüketici geleceğe giderken yanında neyi götürmesi gerektiğini yeniden seçiyor.

Ve belki çağın yönünü değiştirecek asıl cümle de burada saklı:

Alternatifin çağından aslına dönüş çağına…

Çünkü geleceğin en kıymetli ürünü belki de en yeni olan değil; ne olduğunu saklamaya ihtiyaç duymayan olacaktır.

Değerli okuyucular yıllar evvel kaleme aldığım “yenidoğmuş bebeğe K vitamini uygulaması doğru mudur?” başlıklı yazıma (1) beklediğim cevap taa İsveç’den ancak geldi, çünkü memleketimin okumuşları fakir gibi vatanperverleri bilerek görmezden gelmeyi tercih ediyor, iyi de ediyorlar....

Görmezden gelmedikleri, diş geçirebildiklerini yok etmeye çalışıyorlar, ama bu memleketin, milletin anaları daha ne yiğitler doğurur evvel Allah. İsveç’de yapılan çalışmadan da (2) haberim tanışmadığımız ama severek takip edip bilgisinden istifade ettiğim Dr Ferhat Arslan’ın twitter sayfası sayesinde oldu.

Ne demişti Kör’ün Oğlu Ruşen Ali “tüfek icat oldu mertlik bozuldu”. Sun’i Zekâ (SZ) icat oldu işler değişti. Baksanıza sahipleri bile bu SZ ilerlemesini yavaşlatalım yoksa insanlığın sonu gelecek diyorlar (3). Akademisyenlik artık gereksiz oldu çünkü, uygun kelimeleri yazarak birkaç dakika içinde bahsettiğim makale nedir, nasıl yapılmış, eksik ve güçlü yönleri nedir hemen elinizin altına geliyor. Yine de bahsettiğim makaleye erişim sağlayıp BİZZAT okuduktan sonra gördüm ki, yine hayatlarında hiç doğum yaptırmamış, yenidoğmuş bebeği kucağına almamış bir takım adamlar yine de dikkate değer bir retrospektif kohort değerlendirmesi yapmışlar, ama işe yarayacak noktaları atlamış ve tipik ‘RF tıbbı etki ajanlığı’ yaparak K vitamini iğnesi yapılmazsa bebekte beyin kanaması olur algısı satıyorlar. Hızlıca bir tarama yaptıktan sonra bu makaleyi gayet güzel tenkit eden bir Avustralya’lı ebe hanımın (ebe=midwife etimolojik olarak çok hoş bir kelime bizim tecrübeli anlamına gelen ‘kocakarı’ gibi) mütalaasını buldum, okudum ama özetleme ve tercüme işini SZ’ya yaptırdım, affedin (4). Yenidoğan dernekleri ebe hanımı küçümsemeden cevap yazsınlar lütfen. Ebe hanımın sitesinin adı BirthSavvy’de ‘akıllı doğum’ manasına geliyor yanlış anlamayın.

BirthSavvy’nin (Ebe hanım kendisini PIP diye adlandırmış) tenkidini sunuyorum;

1-Çalışma ne yaptı?

İsveç'te 2003–2021 arasında doğan, ≥35 haftalık 2.020.302 bebek incelenmiş, yani erken doğanlar alınmamış (halbuki bunlar da kolayca karşılaştırılmalı idi-AY). Bunların 24.089'unda doğumda intramüsküler (IM-kas içi) vitamin K uygulandığına dair kayıt bulunmamış. Sağlık kayıtlarından ICD 10 kod sistemine göre ilk 6 ay içinde çeşitli kanama teşhislerinin görülüp görülmediğine bakmışlar.

Yani çalışma aslında “vitamin K alanlar” ile “vitamin K almayanları” değil: “IM vitamin K uygulandığı belgelenenler” ile “IM vitamin K uygulandığı belgelenmeyenleri” karşılaştırmış

2- “%52 daha fazla kanama” ifadesi yanıltıcı olabilir

Çalışmanın en çok gündeme gelen sonucu, IM vitamin K kaydı olmayan bebeklerde kanama teşhisi için düzeltilmiş odds'un (yani oranın) %52 daha yüksek olması.

Ama bu mutlak kanama riskinin %52 arttığı anlamına gelmez.

Dolayısıyla “%52 daha fazla risk” yerine, gözlenen mutlak fark yaklaşık 1000 bebekte 2,6 ek kanama tanısı şeklinde ifade edilebilir.

3- En önemli nokta: “kanama” = VKDB değil

Araştırmanın esas bulgusu ispatlı vitamin-K-deficiency bleeding (VKDB) değil.

Sağlık kayıtlarından intrakraniyal, gastrointestinal, solunum sistemi, umbilikal (göbek, yumuşak doku kanamaları bulunuyor (Bir ilave yenidoğanda kanama denince ilk birkaç gün göbekten sızan kan da tehlikeli zannediliyor ama değil_AY). Bu sebeple: 1/157 = vitamin K almayan her 157 bebekten birinde VKDB gelişti sonucu çıkarılamaz. Aynı şekilde: 1/454 bebekte vitamin K eksikliğine bağlı beyin kanaması oldu demek de mümkün değildir.

4- Her kanamayı vitamin K önleyemez

Vitamin K profilaksisi, vitamin K eksikliğine bağlı pıhtılaşma bozukluğundan kaynaklanan kanamaları önlemeye yardımcı olabilir. Ancak bir bebeğin kanaması hipoksi, enfeksiyon, vasküler anomaliler, başka bir pıhtılaşma bozukluğuna bağlı ise vitamin K verilmesi o kanamayı mutlaka önlemez.

5- “Ebeveynler vitamin K'yı reddetti” sonucu da doğrudan gösterilmemiş

Makalenin sonuç bölümünde ebeveynlerin vitamin K'yı reddetmesine dair eğitim çalışmalarının artırılması tavsiyesi var. Fakat araştırmacılar “Bu bebeğe vitamin K verilmedi çünkü ebeveyn reddetti.” şeklinde bir veri toplamamışlar. Yani çalışmada olmayan bir veriyi tavsiye eden başlığı atmışlar (Tipik bir RF uygulaması-AY).

Fakirin ebe hanımın tenkidine ilave edeceği nokta ise şudur, İsveç’de bile K vitamini uygulanması ciddi şekilde sorgulanmaktadır. Bizde nerede ise kalmamış olan evde doğum yine yüksek bir orandadır.

Makalede Varmland vilayetini neden dışladıklarını çok merak ettim, halbuki bu vilayetin tıbbi kayıtları oldukça sağlam görünüyor (5).

Bu vesile ile doktoralı bir ebenin de vitamin K uygulaması hakkında çok satan bir kitap yazdığını hatırlatmak icap eder (6). Amazon.com’un verdiği bilgiye göre bu kitab gebelik ve çocuk hakkındaki yaklaşık 244bin kitap arasında 365’inci, vay canına. Acaba İsveç’de bu kitabın popülaritesi ne kadardır? Maalesef lisanımıza tercümesi yok tabii.

Adı geçen makalenin neden JAMA pediatrics’de yayınlandığı da merak konusu. JAMA meşhur AMA (American Medical Association)’nın dergisidir. Günümüz tıbbının bu derece zavallılaşmasının ana sebebi olan AMA, malum kişilerin desteklediği kurucuları iyi bilinen şarlatanlardır (7).

Değerli okuyucularım tekrar söylemek lazım akıl, mantık ve tecrübe olmadan makale ile tababet OLMAZ.

Değerli Bakanlığımızı bu konudaki verilerini ortaya koymaya davet ediyorum, bakalım topuk kanı, k vitamini, doğar doğmaz aşı gibi uygulamalar 2000’den önceki nüfus artış hızını etkilemiş mi, etkilememiş mi? Hiç merak eden yok mu?

(1) https://ahmetrasimkucukusta.com/2017/10/09/misafir-yazar/yenidogmus-bebege-k-vitamini-uygulanmasi-dogru-mudur/

(2) https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/article-abstract/2851525#google_vignette

(3) https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/13/openai-sam-altman-elon-musk-back-anthropic-calls-brakes-ai-development

(4) https://birthsavvy.com.au/vitamin-k-and-the-new-swedish-study-what-the-headlines-dont-tell-parents/

(5) https://www.arkivdigital.net/blog/birth-records/new-births-in-varmland-1800-1840

(6)https://www.amazon.com/Vitamin-K-Newborn-Sara-Wickham/dp/1999806409/ref=sr_1_3?crid=1HM6JNH6ZAR4P&dib=eyJ2IjoiMSJ9.pbY4KTv01IZ4pjODqxNDPOXv50MzH3mfDzCl_7n1981Wc-Met8ZIQDr8eM72gGZM8qHXR6pSyZZx0DV9825gWhxl3lDRM5PMWJFGtJmVu4hshN4M9U5VxxApWExjOXTZsFhrh719CvcgYVsKbUOhzoOFPX3A-snX7bP2b49S0w7wAdVYSuQMieoeSX49BsQFbewvFiWZfqPtuty2s_JPFkPd_v97X-ruZnIN7_DQ9Zk.gNazqci1igtKwq8Z0jksw0f5QkDQfhATApCV-OCtFHc&dib_tag=se&keywords=sara+wickham&qid=1789909459&sprefix=sara+wickham%2Caps%2C1768&sr=8-3

(7)https://www.amazon.com.tr/Murder-Injection-Eustace-Clarence-Mullins/dp/1911417002/ref=sr_1_1?__mk_tr_TR=ÅMÅŽÕÑ&crid=12A5OO9Q99HKS&dib=eyJ2IjoiMSJ9.mQ3ne1AcQwgqJu7JdhFYMhg0oq5Y4XZfltgldNdiwErGjHj071QN20LucGBJIEps.QJcxwLuqR1-6P37UWbk-OOflCEX2LApNh7AgbNWX7ew&dib_tag=se&keywords=murder+by+injection&qid=1789910453&sprefix=murder+by+injection%2Caps%2C505&sr=8-1 (Bkz. Bölüm 2).

Halk Sağlığı Kurumları Gerçek Krizleri Göz Ardı Edip Önemsiz Riskleri mi Büyütüyor?

Dr. Robert W. Malone, modern halk sağlığı sisteminin asli amacından uzaklaşarak halkı korumak yerine iktidara ve bürokratik düzene hizmet eden bir "yönetimsel iletişim aygıtına" dönüştüğünü savundu.

ABD'de Kronik Hastalıklar ve Önlenebilir Ölümler Arttı

Yazıda, Amerika Birleşik Devletleri'nde kalp hastalığı, kanser, obezite, diyabet ve tıbbi hatalar nedeniyle her yıl milyonlarca insanın hayatını kaybettiği veya sakat kaldığı vurgulandı. Örnek olarak, her gün binlerce kişinin kalp krizi ve kanserden yaşamını yitirdiği, ayrıca tıbbi hataların ülkedeki en büyük üçüncü ölüm nedeni olabileceği ifade edildi.

"Tavuk ve Çiğ Süt" Odaklı Uyarılar Eleştirildi

Buna karşın federal halk sağlığı kurumlarının (CDC gibi), arka bahçede tavuk besleme, evcil kaplumbağalar veya çiğ süt gibi istatistiksel olarak son derece düşük risk taşıyan konular üzerinde durduğu belirtildi. Yazıda, yüz binlerce insanın kronik ve metabolik hastalıklar yüzünden ölmesine rağmen, nadir görülen salmonella vakaları veya “hantavirüs” gibi tehditler üzerinden korku odaklı medya kampanyaları yürütüldüğü ifade edildi.

"Korku Yönetimi ve Saray Entelektüelleri" Vurgusu

Malone, kurumların asıl büyük sorunlarla (aşırı işlenmiş gıdalar, endüstriyel gıda kompleksi, hareketsiz yaşam, hastane enfeksiyonları) yüzleşmekten kaçındığını öne sürdü. Siyaset felsefecisi Murray Rothbard'ın "saray entelektüelleri" kavramına atıfta bulunularak, uzmanların ve bürokratların halkın sağlığını iyileştirmek yerine iktidarın önceliklerine meşruiyet kazandırdığı savunuldu.

Gerçek Sorunlardan Uzaklaşma

Halkın küçük ve görünür risklerden korkmaya şartlandırıldığı, buna karşın etrafta sessizce yayılan kronik hastalık salgınlarına karşı duyarsızlaştırıldığı belirtilerek, mevcut halk sağlığı yaklaşımının "halkın değil, iktidarın hizmetinde olduğu" sonucuna varıldı.

internet ve haberleşmeye el koymuş,

her şeyi kaydedip literatürü takiple kendini geliştiren ve güncelleyen,

kendi aralarında ittifakla "Süper Genel Yapay Zekâ"lar oluşturan,

"Veri Bankerliği" ve toplum mühendisliğine soyunarak,

metastatik kanser hücreleri gibi, global hafıza ve sosyal yapıyı, doğal hayat tarzını ve düzenini tahrip eden, değiştiren, kültür, ziraat ve gıdayı bozan, teknolojiye el atan, "insanlığın" suyunu ısıtan,

fitne, fesat ve kargaşa çıkartarak kimin kazanacağını belirlediği ve katıldığı küresel savaşlara sürükleyebilen,

Bilimi kullanarak "adrese teslim" ya da toplu katliamlar yapabilen, kitap ve kütüphanelere düşman,

şifreleri kıran,

kayıtları silen ve değiştiren,

kendi "yapay zekâ"larını üreten ve algoritmalarını yazan,

düşünceleri okuyup beyinleri etkileyebilen ve işgal edebilen,

hırsız, düzenbaz, müftcontent, hilekâr, tehditkâr, sahtekâr, isyankâr, anarşist, faşist, haydut, jurnalci, komplocu, işbirlikçi, komitacı, işgalci, dedikoducu, yalancı ve şantajcı "Kollektif Dijital Diktatör Yapay Zekâ"lar cirit atıyor!

KKTC UBP Milletvekili Yasemin Öztürk, Doğu Akdeniz'de son dönemde yaşanan gelişmelere ilişkin dikkat çeken açıklamalarda bulundu.

MEİS ADASI ÜZERİNDEN DOĞU AKDENİZ TARTIŞMASI

Öztürk, açıklamasında öncelikle Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis'in geçtiğimiz günlerde Meis Adası’nı ziyaret ederek silahsızlandırılmış olması gereken ve üstelik asker de bulundurmaması gereken  ada da suç işlediğini vurgu yaptı.

Söz konusu ziyaretin bölgedeki mevcut gerilimleri artırabilecek nitelikte olduğunu savunan Öztürk, Doğu Akdeniz'de barış ve istikrarın korunmasının önemine değindi.  

Öztürk açıklamasında şu görüşlere yer verdi:

“Yunanistan Başbakanı Kiriakos Miçotakis, Türkiye kıyılarına yaklaşık iki kilometre mesafedeki Meis Adası'nı ziyaret edeceğine Atina’da otursun, iflas etmiş ülkesinin ekonomisini düzeltmenin yollarını arasın. Yunan halkının Türkiye ile bir gerginlik yaşamaya ihtiyacı yok; yalnızca karnını doyurmak istiyor.”

Öztürk, Türkiye'nin 17 Ağustos'ta Ege ve Doğu Akdeniz'de iki deniz millî parkı ilan etmesinin ardından Atina ile Ankara arasında yeni diplomatik tartışmalar yaşandığını hatırlattı. TÜBİTAK Marmara Araştırma Gemisi'nin Eylül ayında Meis Adası'nın güneyi ve güneybatısında bilimsel araştırmalar yürütmek üzere görevlendirildiğini belirten Öztürk, bu süreçte karşılıklı NAVTEX ilanlarının yayımlandığını ifade etti.

Yunanistan’ın adalardaki durumuna değine Öztürk, “10 milyon 600 bin nüfuslu Yunanistan’ın, küçük kayalıklar dahil yaklaşık 6 bin adası var. Bunların arasında ancak 166 ile 227 arasında değişen sayıda adada yerleşim bulunuyor. Yani demek istediğim, bu adalar Yunanistan’a emaneten bırakılmıştır; tarihi hiçbir bağı yoktur! Şimdi Miçotakis, Türkiye kıyılarına en yakın olan Meis'e gelerek Siyonist İsrail’e bağımlılık selamı vermiştir.” dedi.

Yunanistan'ın Ege Denizi'ndeki ada statülerine ilişkin görüşlerini de paylaşan Öztürk, Yunanistan’a adalar emanet edilirken bu emanet “silahlandırılmama ve asker bulundurmama” şartına bağlanmıştır. Bu durumu netleştiren üç temel uluslararası belge vardır. Bunlar sırasıyla 1914 Altı Büyük Devlet Kararı, 1923 Lozan Barış Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması'dır; bu belgelerin hepsinde adaların silahsızlandırılması maddesi yer almaktadır. Adaların asıl sahibi Türkiye’dir. Adaların Emanetçi başı olan Miçotakis, Meis Adası'nı iki tane üçayaklı ağır makineli tüfekle mi koruyacak?

Doğu Akdeniz'in son yıllarda enerji, güvenlik ve jeopolitik dengeler açısından daha da stratejik bir konuma yükseldiğini belirten Öztürk, Türkiye'nin ve KKTC'nin bölgedeki gelişmeleri yakından takip ettiğini de ifade etti.

"Kıbrıs'ta 1974 sonrasında oluşan güvenlik ortamının korunması büyük önem taşımaktadır. Türkiye’nin Kıbrıs’a 1974’te yaptığı Barış Harekatı sonrası huzur gelmiştir.  Kıbrıs’ta yadsınmayacak kültürel, tarihi ve coğrafi bağların yanına, jeopolotik, jeostratejik etkiler de gözetilerek hareket eden Türkiye eskisine nazaran çok daha güçlü bir konuma ulaşmıştır. Doğu Akdeniz'de kalıcı barışın yolu karşılıklı saygıdan, uluslararası hukuka uygun davranışlardan ve bölgesel istikrardan geçmektedir" diyen Öztürk, bölgedeki tüm aktörleri sağduyulu hareket etmeye davet etti.

Sayın Aziz Yıldırım,

Siz Diyarbakır'ın Ergani ilçesinde dünyaya geldiniz. Hayatınız boyunca büyük projelere imza attınız, milyonların sevgisini kazandınız, Türk spor tarihinde unutulmayacak eserler bıraktınız.

Bugün ise size çok farklı bir yerden sesleniyoruz.

Doğduğunuz topraklara yalnızca 7 kilometre uzaklıkta bulunan Çayönü'nden...

İnsanlık tarihinin en önemli yerleşimlerinden biri olan, geçmişi MÖ 10 binli yıllara uzanan Çayönü'nden...

Belki de insanlığın ilk adımlarının atıldığı, ilk köylerin kurulduğu, ilk toplumsal yaşam örneklerinin ortaya çıktığı bu eşsiz miras alanından...

Bugün Çayönü sessizdir.

Kazı yapan bilim insanlarının imkanları sınırlıdır.

Kazı ekibinin kullanacağı bir araç dahi bulunmamaktadır.

Tarihini anlatan tabelalar çürümeye terk edilmiştir.

Adını aldığı çayın üzerindeki geçiş köprüsü bakımsızdır.

Dünyanın dört bir yanından insanların hayranlıkla baktığı bu tarih hazinesi, kendi topraklarında yeterince sahiplenilmeyi beklemektedir.

Oysa siz, bir öğretmen çocuğu olarak Çayönü'nü çok iyi bilirsiniz.

Çünkü Çayönü, yalnızca bir kazı alanı değildir. Cumhuriyet nesillerinin tarih derslerinde adı geçen, öğrencilerin insanlık tarihinin başlangıcını öğrenirken karşılaştığı ilk yerleşimlerden biridir. Aradan geçen onca yıla rağmen Çayönü hala tarih kitaplarımızda okutulmakta, bilim insanları tarafından insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olarak gösterilmektedir.

Ne var ki, dünya çapında böylesine önemli bir mirasın bulunduğu yerde bugün kazı ekibinin araç ihtiyacından, çürümeye yüz tutmuş bilgilendirme tabelalarına kadar pek çok eksiklik göze çarpmaktadır.

Halbuki Çayönü sadece Ergani'nin değil, sadece Diyarbakır'ın değil, bütün insanlığın ortak mirasıdır.

Bir futbol kulübüne yapılan yardım birkaç yıl konuşulur.

Bir stadyumun duvarına yazılan isim zamanla silinir.

Bir kupanın sevinci nesiller içinde hatıra olur.

Ama insanlığın ortak hafızasına yapılan bir katkı, yüzyıllar boyunca yaşamaya devam eder.

Bugün Fenerbahçe'nin milyonlarca taraftarı vardır.

Ancak Çayönü'nün taraftarı bütün insanlıktır.

Çünkü Çayönü, yalnızca bir arkeolojik alan değildir.

Çayönü, insanın hikayesidir.

Çayönü, medeniyetin ilk sayfalarından biridir.

Çayönü, atalarımızın on bin yıl öncesinden bugüne gönderdiği sessiz bir mektuptur.

Belki de insanın gerçek büyüklüğü, yaşarken sahip olduklarıyla değil; gittikten sonra geride bıraktıklarıyla ölçülür.

Bugün Çayönü'ne yapılacak bir destek, bir bağış ya da bir katkı; yalnızca birkaç taşı, birkaç yapıyı veya bir kazı alanını korumak anlamına gelmeyecektir.

Bu destek, insanlık tarihinin korunmasına verilen bir emanet olacaktır.

Sayın Aziz Yıldırım,

Bir gün herkes yaptığı işlerle anılacaktır.

Fenerbahçe tarihindeki yeriniz zaten bellidir.

Ancak Çayönü'ne uzatacağınız bir el, sizi yalnızca spor tarihine değil, insanlık tarihine de yazabilir.

Çayönü sizi bekliyor.

Doğduğunuz topraklar sizi bekliyor.

On bin yıllık sessizlik, sizi bekliyor.

ÇAYÖNÜ TEPESİ

Bir dağ eşiği ovası olan Ergani Ovası’nda yer alan Çayönü Tepesi, Mezopotamya, Anadolu ve İran coğrafyalarının tam kesişim noktasında, “altın üçgen” olarak tanımlanan stratejik bir bölgede yer alarak, kültürler arası etkileşimlerin ve ilişkilerin merkezi bir parçası konumundadır.

Farklı gruplar ve topluluklar arasında bilgi, teknoloji ve ekonomik ilişki ağlarını kesişim kümesinde yer almasından dolayı; Neolitikleşme sürecindeki kültürel çeşitliliği ve gelişimi önemli oranda katkıda bulunmuştur. Bu dönem, avcı-toplayıcı yaşam tarzından yerleşik hayata geçişin ilk adımlarının atıldığı ve tarımın keşfedildiği bir süreci kapsamaktadır. Çayönü, insanlığın tarım yapmaya ve hayvanları evcilleştirmeye başladığı, doğayla daha bütünleşik bir yaşam sürdürdüğü bir dönemin izlerini taşır.

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem, insanlık tarihindeki bu büyük dönüşümün ilk adımlarını simgelemekte ve Çayönü Tepesi, bu süreçte önemli bir yerleşim merkezi olarak dikkat çekmektedir. Bu dönemin sonunda, insanlar hem çevrelerini şekillendirmiş hem de kalıcı yerleşim alanları kurarak geleceğin medeniyetlerinin temellerini atmışlardır.

Çayönü’nün en dikkat çekici ve benzersiz özelliği, MÖ 10.000 - 6000 yılları arasındaki 4000 yıllık süreçte, yerleşik avcı-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılıkla üretime geçişin ayrıntılarıyla izlenebilmesi ve ardından yarı göçebe yaşam biçimine dönüşün izlerinin kaydedilmiş olmasıdır. Bu öncü dönem, basit köy yaşamından modern ve karmaşık kent yapısına doğru atılan büyük dönüşümlerin ilk adımlarının atıldığı ve tüm detaylarının kesintisiz bir şekilde sergilendiği önemli bir evreyi temsil eder.

Bu süreçte insanlık tarihi için önemli sayılan “ilkler” arasında: tarımın ve hayvancılığın başlangıcı, bakır işçiliği (Piroteknoloji), ustalık derecesinde boncuk üretimi, hasır ve keten dokumacılığı, sepetçilik, dericilik ve obsidyen alet yapımı gibi üretim araçları sıralanabilir.

Çayönü’nün mimarlık tarihindeki önemi, basit yuvarlak çukur barınaklardan taş ve kerpiç duvarlarla inşa edilen dörtgen evlere geçiş sürecini temsil etmesinde yatar. Bu dönüşüm; sadece barınma ihtiyacının ötesine geçerek, yapı malzemelerinden çatının tasarımına kadar her türlü mimari sorunun çözüldüğü ve geleneksel Anadolu köy evlerinin temellerinin atıldığı bir dönemi yansıtır. Bu süreç, insanlığın basit barınaklardan güvenli, sağlam ve kalıcı evlere geçişinin somut bir göstergesidir. Çayönü’nün mimari mirasını gözler önüne seren en çarpıcı örneklerden biri, mimari tasarım ve yapım tekniğindeki ustalığın somut göstergesi olan dünyanın en eski mozaik döşemesi Terrazo Yapısı’dır. Bu yapı, dönemin estetik ve teknik becerilerini yansıtırken, tinsel yaşamın önemli bir unsuru olan “ata/ölüm kültü”nü simgeleyen Kafataslı Yapı, bölgenin ruhani ve ritüelistik boyutuna ışık tutar. Güneydoğu Anadolu’nun bilinen ilk Dikilitaşlı Yapısı olan Saltaşlı Yapı ve düzenli bir sırada dizilmiş dikilitaşların yer aldığı geniş meydan Plaza, dönemin mimari ustalığını ve toplumun mekan kullanma becerisini sergileyen ayrıcalıklı yapı kompleksleridir.

İnsanlık tarihini yalnızca kralların, savaşların, fetihlerin ve imparatorlukların tarihi olarak okuduğumuzda, medeniyetin asıl hikâyesinin büyük bir bölümünü gözden kaçırırız. Çünkü tarihin en kalıcı devrimlerinden biri bir sarayda, savaş meydanında ya da meclis kürsüsünde değil; kimselerin haberi olmadan bir tarlada gerçekleşti.

Bir insan eğildi. Avucundaki taneyi toprağa bıraktı. Ve bekledi.

Belki de medeniyet tam o bekleyişte başladı. İnsan ilk kez yalnızca bugünün açlığını değil, yarının ihtimalini düşünüyordu. Elindeki taneyi hemen yemek yerine karanlık toprağa emanet etmek; bugünün kesin faydasından, yarının belirsiz bereketi adına vazgeçmekti. Toprağa bırakılan yalnızca buğday değildi. Geleceğe duyulan güvendi.

Bu nedenle buğdayın yaklaşık 12 bin yıllık yolculuğu, aslında insanlığın kendi yolculuğudur: göçebelikten yerleşikliğe, toplamaktan üretmeye, tek başına hayatta kalma çabasından ortak sofraya uzanan büyük dönüşümün sessiz tanığı… Batı dillerindeki “kültür” sözcüğünün Latince colere, yani toprağı işlemek ve özenle bakmak fiilinden türemesi boşuna değildir. İnsan kültürü, kelimenin gerçek anlamıyla tarladan çıkmıştır.

İnsan toprağı işlerken yalnızca buğdayı evcilleştirmedi; zamanı da evcilleştirdi. Mevsimleri saymayı, gökyüzünü okumayı, ekmeyi, beklemeyi, hasadı ve saklamayı öğrendi. Ardından ambarı, takvimi, mülkiyeti, iş bölümünü, ritüeli ve sofrayı kurdu. Durkheim’ın toplumsal dayanışmanın kaynağı saydığı ortak ritim, belki de ilk kez tarlanın ritmiyle duyuldu. Bu yüzden bir buğday tanesinin içinde yalnızca besin yoktur. Hafıza vardır.

Buğdayın öğrettiği ilk büyük hakikat şudur: Bir tane çoğalmak istiyorsa önce toprağın karanlığına girmek zorundadır. Yüzeyde kalırsa yalnızca bir tanedir; kendine yeten ama kendinden ibaret kalan bir varlık. Toprağa düşerse kabuğu çatlar, biçimini kaybeder ve tam yok olduğunu düşündüğümüz yerde başka bir hayata dönüşür.

İnsanlığın ölüm ve yeniden doğuş düşüncesini yalnız gökyüzünden değil, topraktan da öğrenmiş olması mümkündür. İnsan tohumu gömdü, bekledi ve gömdüğü şeyin geri döndüğünü gördü. Ölülerini de aynı toprağa emanet eden insan için bu manzara bir teselliden fazlasıydı: Görünüşteki her son, görünmeyen bir başlangıcın kabuğu olabilirdi. Demeter ile Persephone anlatısında tabiatın susup yeniden yeşermesi; Eleusis gizemlerinin en yüksek anında biçilmiş bir başağın gösterilmesi, bu kadim sezginin izleridir. Antik dünyanın en derin sırrı, bir tarlanın en sıradan gerçeğiydi: Her kayboluş yok oluş değildir; bazı kayboluşlar dönüşümün başlangıcıdır.

Buğdayın kutsal metinlerdeki en güçlü anlatılarından biri Yusuf kıssasında karşımıza çıkar: yedi dolgun başak ve yedi kuru başak; bolluk ve kıtlık… Fakat bu anlatı yalnızca kadim bir tarımsal planlama örneği değildir. İçinde büyük bir medeniyet ilkesi saklıdır: Bolluk zamanında kıtlığı düşünebilmek.

Yusuf, hasat edilen buğdayın başağında bırakılmasını öğütler; tanenin doğal koruması içinde saklanmasını ister. Bu, yalnızca bir depolama tekniği değil, bereketin ihtiyat olmadan korunamayacağını söyleyen bir bilgeliktir. Çünkü bolluk, doğru yönetilmediğinde bir sonraki kıtlığın hazırlayıcısı olabilir. Yusuf’un yaptığı, bir rüyayı kurumsal düzene; öngörüyü toplumsal sorumluluğa dönüştürmektir.

İklim krizinin karşısında yeniden öğrenmemiz gereken ahlak da budur: Su akarken susuzluğu, toprak ürün verirken onun yorulabileceğini, orman ayaktayken yangını, soframız doluyken başkasının açlığını, felaket henüz gelmemişken gelecek kuşakların hakkını düşünebilmek. Medeniyet yalnızca üretme kapasitesi değildir; elindekini gelecek için koruyabilme iradesidir.

Yüzyıllar sonra aynı imge dünya edebiyatının en büyük eserlerinden birinin eşiğinde belirir. Dostoyevski, Karamazov Kardeşler’in kapısına Yuhanna İncili’ndeki buğday tanesini yerleştirir: Toprağa düşüp dönüşmeyen tane yalnız kalır; kendinden vazgeçebilen ise çoğalır. Romanın meselesi insanın kusursuzluğu değil, dönüşebilmesidir. Zosima’nın Alyoşa’ya bıraktığı “her insanın herkes ve her şey karşısında sorumlu olduğu” düşüncesi, buğdayın ahlakını insan ilişkilerine taşır. İnsan, yalnız kendinden değil; başkasının acısının yanından nasıl geçtiğinden de sorumludur.

Bugün bu sorumluluğun kapsamı daha da geniştir. “Başkasının acısı”, yüzünü hiç görmeyeceğimiz insanların, henüz doğmamış çocukların ve sesini duyuramayan bütün canlıların acısını da içerir. Tıpkı toprağa düşen tanenin kendinden sonraki başaklara hayat vermesi gibi, insanın ahlakı da kendi ömrünün sınırlarını aşabildiği ölçüde medeniyete dönüşür.

Anadolu, buğdayı yalnızca bir tarım ürünü olarak görmedi. Onu uzun bir anlam zincirinin ilk halkası yaptı: Buğdayı ekmeğe, ekmeği nimete, nimeti şükre, şükrü sofraya, sofrayı paylaşmaya dönüştürdü. Bu zincir, bir maddenin nasıl değere; değerin nasıl ahlaka; ahlakın nasıl toplumsal bağa dönüşebileceğinin hikâyesidir.

Bu yüzden yere düşen ekmek alınır, öpülür ve yüksekçe bir yere konur. Çünkü ekmek artık un, su ve ateşten ibaret değildir. Arkasında toprak, yağmur, çiftçinin nasırlı eli, değirmenin taşı, fırının ateşi, annenin sofrası, komşunun hakkı ve binlerce yıllık bir hafıza vardır. “Tuz ekmek hakkı”nın ahlaki bir yükümlülüğü anlatması, “ekmek kapısı”nın geçimin adı olması tesadüf değildir. Batı dillerinde yol arkadaşı anlamındaki companion kelimesinin kökü de “ekmeği paylaşan” insana çıkar.

Yunus Emre etrafında anlatılan menkıbe, insanın önüne iki ihtiyaç koyar: karnını doyuran buğday ile ruhunu geliştiren, genişleten nefes. Belki bugün bunları birbirinin karşıtı değil, tamamlayıcısı olarak okumalıyız. Çünkü insanın hem ekmeğe hem anlama ihtiyacı vardır. Ekmeksiz yaşayamaz; anlamsız kaldığında ise neden yaşadığını unutur. Çağımızın krizi, ekmeği anlamdan koparmış bir üretim düzeninin krizidir: Bereketi nimet değil yalnızca meta, toprağı hafıza değil yalnızca kaynak sayan bir zihniyetin sonucu.

Başak, Anadolu irfanında ayrıca bir bilgi ahlakıdır. Boş başak dik durur; doldukça eğilir. İnsan da gerçekten bildikçe, olgunlaştıkça başını biraz daha eğebilmelidir. Hakiki bilgi üstünlük değil, sorumluluk üretir. Eğilen başak, bilginin ağırlığını taşıyan insandır.

Cumhuriyet dönemi edebiyatında buğdayın anlamı yeniden genişler. Artık o yalnızca metafizik bir sembol değil; alın teri, çiftçi ve Anadolu’dur. Yaşar Kemal’in dünyasında toprak dekor değil, insanla konuşan ve adaletsizliğe tanıklık eden canlı bir varlıktır. Nâzım Hikmet’te ekmek hakça bölüşülmesi gereken ortak emeğin dilidir. Cahit Külebi’nin buğday tarlalarında dolaşan rüzgâr, memleketin kendi sesidir. Sezai Karakoç’ta ise başak yeniden metafiziğe yükselir; toprağa düşen tanenin mantığı, medeniyetin yeniden doğuş ihtimaline dönüşür.

Böylece başak; emek ile duayı, beden ile ruhu, toprak ile göğü aynı çizgide buluşturur. Bir yüzyıl boyunca “Kimin emeği, kimin hakkı, kimin umudu?” sorularının cevabı olarak yazılır.

Aradan binlerce yıl geçti. İnsan köyler, şehirler ve imparatorluklar kurdu; buhar makinesini yaptı, petrolü çıkardı, atomu parçaladı, uzaya çıktı, dijital dünyayı ve yapay zekâyı geliştirdi. Fakat 12 bin yıl sonra önümüzde duran en büyük sorulardan biri hâlâ aynı: Toprak bize daha ne kadar verebilir?

İlerleme, insanı toprağa bağımlılığından kurtarmadı; yalnızca bu bağı görünmez kıldı. Modern şehirli ekmeğinin hangi tarladan geldiğini bilmiyor olabilir. Fakat tarla kuruduğunda, bilmemek onu korumaz. İbn Haldun’un umran döngüsünde olduğu gibi, refah kendisini doğuran koşulları unutturduğunda çözülüşün kapısı açılır.

Topraktan COP31’e bir medeniyet muhasebesi

Dünyanın Antalya’da COP31 için bir araya gelecek olması bu nedenle yalnızca diplomatik bir iklim toplantısı olarak görülmemelidir. Bu buluşma, insanlığın toprakla yaptığı kadim sözleşmeyi yeniden okuma imkânıdır. Üstelik bu okumanın, buğdayın evcilleştirildiği Bereketli Hilal’in kuzey kavisinde, Göbeklitepe ve Karacadağ’ın yakınında yapılacak olması tarihin çarpıcı simetrilerinden biridir: Tohumun ilk düştüğü coğrafya, tohumun geleceğinin konuşulduğu yer olacaktır.

Çünkü iklim krizi yalnızca atmosferdeki karbon miktarının değil, bir medeniyet modelinin hikâyesidir. Ne kadar üretiyoruz? Ne kadar tüketiyoruz? Ne kadarını atıyoruz? Topraktan ne kadar alıyor ve aldığımızın ne kadarını geri verebiliyoruz?

Belki de soruyu baştan yanlış soruyoruz: “Dünya bize daha ne kadar kaynak sağlayabilir?” Bu soru dünyayı depo, insanı sınırsız talep sahibi sayar. Oysa asıl soru şudur: Biz dünyadan daha ne kadar istemeye hakkımız olduğunu düşünüyoruz? Bu bir teknoloji sorusundan önce ahlak ve ölçü sorusudur. Antik Yunan’ın sophrosyne’si, İslam ahlakının itidali ve Anadolu’nun kanaati aynı hakikati söyler: Yeterin ne olduğunu bilmeyene hiçbir şey yetmez.

Yusuf’un yedi başağı, bugün yeniden yaşamın en ortasında, halen konumu koruyor. Bugünün suyu yarının suyudur. Bugünün tohumu yarının gıda güvenliğidir. Bugünün toprağı henüz doğmamış çocukların toprağıdır. Sürdürülebilirlik bu nedenle yalnızca teknik bir kavram değil; dünyaya henüz gelmemiş insanların hakkını bugünden teslim edebilme ahlakıdır.

Hans Jonas’ın teknoloji çağı için önerdiği sorumluluk ilkesi tam da bunu anlatır: Öyle eylemeliyiz ki eylemlerimizin sonuçları, yeryüzünde hakiki bir insan hayatının devamıyla uyumlu olsun. Modern insanın gücü, yüzünü hiç görmeyeceği insanlara kadar uzanıyor. Onların suyunu bugün tüketebilir, toprağını bugün zehirleyebilir, iklimini bugün değiştirebiliriz. Onlarsa kendilerine yapılanı ne engelleyebilir ne de bize karşı kendilerini savunabilir. Bir tarafın bütün güce, diğer tarafın hiçbir sese sahip olmadığı bu ilişki, çağımızın en büyük görünmez ahlak sınavıdır.

Buğdayın Medeniyette Yolculuğu işte burada geçmişe duyulan romantik bir özlem olmaktan çıkar; geleceğe dönük bir medeniyet teklifine dönüşür: Bir Başak, Bir Sofra, Bir Medeniyet. Çünkü başak toprağı, sofra paylaşmayı, medeniyet ise ikisi arasındaki ahlakı anlatır.

Göbeklitepe’den Bereketli Hilal’e, Anadolu’nun kadim tahıllarından Selçuklu’nun başak motiflerine, köy değirmenlerinden taş fırınlara, büyükannelerin mayalarından modern gastronomiye uzanan hafıza; iklim sorumluluğuyla buluşmak zorundadır. Maurice Halbwachs’ın hatırlattığı gibi, toplumların hafızası nesnelerde, mekânlarda ve pratiklerde yaşar. Bir ekşi maya, değirmen taşı, tandır ya da harman yeri yalnızca eski bir nesne değildir; bir bilme biçiminin taşıyıcısıdır.

Siyezden karakılçığa uzanan kadim tahıllar da yalnızca geçmişin lezzeti değildir. Binlerce yıl boyunca Anadolu’nun toprağına, iklimine ve kuraklığına uyum sağlayan bu çeşitler; biyolojik çeşitliliğin, yerel bilginin ve üretici hafızasının canlı arşividir. Tek tipleşmiş tarımın kırılganlığı karşısında kadim tohumların taşıdığı dayanıklılık bilgisi son derece günceldir. Geleceğin sofrasını kurmak için geçmişin tarlasına yeniden bakmamız gerekiyor.

Başağın sarısı burada Anadolu’nun mavisiyle buluşur. Buğday toprağın; mavi göğün ve suyun rengidir. Biri olmadan diğeri yaşayamaz. Mavi aynı zamanda gezegenin ortak rengidir. Sınır tanımaz; bir ülkenin göğü diğerinden duvarlarla ayrılmaz. Bir yerde kirlenen hava pasaport kontrolünden geçmez. Bir yerde değişen iklim, başka coğrafyaların kapısını mutlaka çalar.

Garrett Hardin ortak varlıkların trajedisini, herkesin kullandığı fakat kimsenin sorumluluğunu üstlenmediği kaynağın tükenişiyle anlatmıştı. Elinor Ostrom ise başka bir ihtimali gösterdi: Ortak suyunu, merasını ve ormanını güven, karşılıklılık ve ortak kurallarla yüzyıllarca koruyabilen topluluklar vardır. Anadolu’nun sıra usulü sulama düzenleri, imecesi ve mera hukuku bu kolektif bilgeliğin yerli örnekleridir. Gök, insanlığın en büyük ortak varlığıdır. İklim krizi bize unuttuğumuz en eski hakikati yeniden söylüyor: Aynı göğün altındayız.

COP31’in salonlarında enerji politikaları, karbon piyasaları, finansman, emisyonlar, teknolojiler ve dönüşüm modelleri konuşulacak. Elbette konuşulmalıdır. Çünkü niyet, kuruma dönüşmediğinde tarihin karşısında yalnızca temenni olarak kalır. Fakat bütün bu büyük kavramların ortasına küçücük bir buğday tanesi koymak istiyorum. O tanenin insanlığa söyleyeceği çok eski bir söz var: Benden yalnızca ihtiyacın kadar al. Beni yeniden toprağa bırak. Beklemeyi öğren. Çoğalt. Paylaş. Ve senden sonra gelecek olanı unutma.

Leningrad kuşatmasının açlık günlerinde Vavilov Enstitüsü’nün bilim insanları, dünyanın en büyük tohum koleksiyonlarından birini koruyordu. Ellerinin altında tonlarca tahıl, pirinç ve patates tohumu vardı. Bazıları, bu tohumları yemeyi reddederek açlıktan öldü. Çünkü koruduklarının bir öğün değil, gelecek olduğunu biliyorlardı. Bu, 12 bin yıl önce ilk çiftçinin yaptığı tercihin en sarsıcı tekrarlarından biriydi: Bugünün açlığından, yarının bereketi adına vazgeçmek.

Sürdürülebilirlik raporlarının binlerce sayfada anlattığı hakikatin özü belki de bundan ibarettir: Tohumun tamamını yersen yarın aç kalırsın; bir kısmını toprağa bırakırsan gelecek başlar. Bu hem insanlığın en eski ekonomi dersi hem de en eski ahlak dersidir. Ekonomi kelimesinin kökündeki oikos, “ev” demektir. Evi tüketen bir ekonomi, kendi anlamına ihanet eder.

Peki bir medeniyetin gelişmişliğini artık neyle ölçeceğiz? Ürettiği çelik, tükettiği enerji, yükselttiği gökdelen ve sahip olduğu teknolojiyle mi? Yoksa kendisinden sonra geleceklere bıraktığı toprağın, suyun, havanın ve hayatın niteliğiyle mi? Gerçek medeniyet yalnızca daha fazlasını üretmek değil, ne zaman “yeter” denileceğini bilmektir.

Bilgi, insanı ve toplumu kemale erdirmiyorsa şehir ne kadar zengin olursa olsun erdemli değildir. Bugünün temel sorusu da budur: Bildiğimiz şey bizi nasıl bir insana dönüştürüyor? İklim bilimini, kuraklığı, ekosistem kayıplarını ve kaynakların sınırsız olmadığını biliyoruz. Hiçbir çağ kendi geleceğini bizim kadar açık verilerle görmedi. Öyleyse mesele artık bilmek değil, bildiğimizin sorumluluğunu üstlenmektir.

Çünkü medeniyet, insanın ne bildiğiyle değil; bildiğini neye dönüştürdüğüyle başlar.

Bir zamanlar bir insan toprağa eğildi ve avucundaki taneyi toprağa bıraktı. Yağmur yağdı, güneş doğdu, tohum çatladı; filiz, başak ve yüzlerce tane oldu. Sonra ekmek, sofra, köy, şehir ve medeniyet geldi.

Şimdi insanlık yeniden aynı tarlanın başında duruyor. Fakat bu kez avucumuzda yalnızca bir tohum değil, bir gezegen var. Önümüzde ise aynı seçim: Elimizdekini tüketmek mi, yoksa bir kısmını geleceğe bırakmak mı?

Toprağa düşen buğday tanesi binlerce yıldır aynı şeyi söylüyor: Hayat sahip olmakla değil, devredebilmekle devam eder. Biz toprağın, suyun ve tohumun sahibi değil; geçici emanetçileriyiz. Günün sonunda bize ne kadar büyüdüğümüz değil, büyürken neyi koruduğumuz; ne kadar ürettiğimiz değil, üretirken neyi tükettiğimiz; ne kadar zenginleştiğimiz değil, zenginleşirken gelecekten ne eksilttiğimiz sorulacak.

Ve belki insanlığın bütün medeniyet iddiası, avucundaki küçücük bir buğday tanesine nasıl davrandığıyla sınanacak.

Çünkü bazen bir medeniyetin bütün hikâyesi, bir başağın eğildiği yerde başlar.

Nurfer Tercan