Eskiden bir türkü söylenirdi:

“Zeytinyağlı yiyemem aman…”

Şimdi aynı memlekette zeytinyağının peşindeyiz.

Ama öyle herhangi bir zeytinyağı da olmaz artık.

Erken hasat olacak.

Soğuk sıkım olacak.

Polifenolü yüksek olacak.

Mümkünse küçük üreticiden gelecek.

Şişesi koyu renk olacak.

Etiketinde ağacın yaşı, bahçenin rakımı, zeytinin cinsi yazacak.

Bir zamanlar sofranın kenarında duran zeytinyağı, şimdi gurme dükkânlarının başköşesinde.

Yetmedi.

“Zeytin ağaçlarını koruyalım!” diyoruz.

Bir fide sahiplenelim.

Bir zeytin ağacına isim verelim.

Bir saksıda zeytin yetiştirelim.

Kadim çeşitleri yaşatalım.

Çok güzel. Koruyalım elbette.

Ama insanın aklına ister istemez şu muzır soru geliyor:

Biz bu ağacı ne ara kaybettik de şimdi kampanyayla yeniden buluyoruz?

Türkü devam ediyor:

“Basma da fistan giyemem aman…”

Bugün bir moda markasının vitrinine girin.

Karşınıza şöyle bir etiket çıkabilir:

“%100 natural cotton.”

Biraz daha üst segmentse:

“Organic cotton.”

Daha da yukarı çıkarsanız:

“Handwoven natural textile.”

Yani?

Pamuk.

Hani şu vaktiyle basma fistan yapılan pamuk.

Ama üzerine İngilizce birkaç kelime yazıp mağazanın ışığını biraz kıstığınızda bizim basma birden “sustainable luxury” oluveriyor.

Fiyat etiketi de maşallah medeniyetler tarihi kadar uzun.

Demek ki mesele pamukta değilmiş.

Pamuğa hangi hikâyeyi anlattığımızdaymış.

Daha doğrusu hangi hikâyeyi unuttuğumuzda.

GELELİM EKMEĞE…

Bir zamanlar köy ekmeği vardı.

Ekşi mayalıydı.

Sertti.

Toktu.

Geç bayatlardı.

Bir dilimi bazen bir öğüne yeterdi.

Sonra şehir büyüdü, sofralar değişti.

Köy ekmeğini biraz kaba bulduk.

Ekşi kokusunu beğenmedik.

Esmerliğini yoksulluğa, beyazlığını refaha yorduk.

Ve francala geldi sofraya.

Bembeyazdı.

Yumuşacıktı.

Düzgündü.

Şehirliydi.

Neredeyse modernleşmenin yenilebilir hâliydi.

Köy ekmeği bezin içinde dururken francala naylon poşetiyle eve girdi. Biz de onu biraz şehirleşmenin, biraz zenginleşmenin, biraz da “çağdaşlaşmanın” işareti sandık.

“Köy ekmeği ekşi mayalı yiyemem aman; ille de francala yerim ben aman…”

Sanki türkünün kayıp kıtasıydı.

Sonra yıllar geçti.

Bir şey oldu.

Francaladan sıkıldık.

Beyaz unu sorgulamaya başladık.

Uzun fermantasyonu keşfettik.

Taş değirmeni hatırladık.

Atalık buğdayların peşine düştük.

Ekşi mayanın mikroorganizmasını, fermantasyon süresini konuşmaya başladık.

Ve bir sabah uyandığımızda köy ekmeği geri dönmüştü.

Fakat artık adı köy ekmeği değildi: Artisan sourdough bread!

Köylünün gece yoğurup sabaha bıraktığı hamur olmuştu, long fermentation.

Taş değirmende çekilen un olmuştu, stone-ground flour.

Dededen kalan buğday olmuştu, ancient grain.

Köy fırını olmuştu, craft bakery.

Ve dün francala uğruna terk ettiğimiz ekşi mayalı ekmeği, bugün şık bir fırının önünde, sıraya girerek satın almaya başladık.

Ekmeğin üzerine biraz un serpildi.

Yanına birkaç başak konuldu.

Kraft kâğıda sarıldı.

Altına iki kelime yazıldı: Authentic. Artisan.

Fiyatı yükseldi.

İtibarı geri geldi.

İnsan burada gülmeli mi, düşünmeli mi bilemiyor.

Çünkü, ekmek aslında hiç değişmemişti.

Değişen bizim ona baktığımız yerdi.

Dün yoksulluğun ekmeği sandığımız şey, bugün seçkinliğin ekmeği olmuştu.

Ve belki, bütün hikâyenin en acı ironisi burada saklı: Önce francala uğruna köy ekmeğini terk ettik; sonra köy ekmeğini “artisan” diye yeniden keşfettik.

Fesüphanallah…

Ekmeğin bile, sınıf atlamak için, yabancı dil öğrenmesi gerekiyormuş meğer.

BİZE NE OLDU?

Belki de çağımızın en önemli sorularından biri budur.

Çünkü, modernleşme yalnızca yeni şeyler edinme süreci değildir.

Bazen, eski şeylerden utanmayı öğrenme sürecidir.

İnsan, önce kendi sofrasından utanır.

Sonra kendi kumaşından.

Kendi köyünden.

Kendi tohumu, kokusu, kelimesi, fırını, çömleği, tahta kaşığı, pazarı, ustası ona “eski” görünmeye başlar.

Yerine yenisini koyar.

Aradan birkaç kuşak geçer.

Sonra küresel piyasa gelir ve ona terk ettiği şeyi yeniden satar.

Ama bu kez yeni bir isimle.

Köy hayatı → slow living.

Mevsiminde yemek → seasonal eating.

Pazardan alışveriş → local sourcing.

Artanı değerlendirmek → zero waste.

Eski elbiseyi onarmak → circular fashion.

Ninenin ekşi mayası → artisan sourdough culture.

Bahçedeki domates → farm to table.

Mahalledeki üretici → short supply chain.

Az tüketmek → minimalism.

Kanaat etmek → sustainable consumption.

Ve insan şaşkınlıkla bakıyor: Bizim ninelerimiz meğer farkında olmadan, dünyanın en ileri sürdürülebilirlik uzmanlarıymış!

Diplomaları yokmuş yalnızca.

Sertifikaları da.

Bir de yaptıklarının İngilizce adını bilmiyorlarmış.

Burada romantik bir geçmiş güzellemesi yapmıyorum.

Eski olan her şey iyi değildi.

Köy hayatı her zaman şiir değildi.

Yoksulluk vardı.

Emeğin ağırlığı vardı.

Kadının görünmeyen yükü vardı.

Verimsizlik vardı.

Sağlık ve hijyen sorunları vardı.

Modernleşme insana muazzam imkânlar kazandırdı.

Bilim, teknoloji, ulaşım, sağlık, eğitim ve üretim kapasitesi milyonlarca insanın hayatını değiştirdi.

Mesele modernleşmek değildi.

Mesele modernleşirken hafızayı çöpe atmaktı.

Çünkü gelişmek başka şeydir; kendinden utanmak başka.

PEKİ AKLIMIZI KİM ALDI?

Belki daha ürkütücü olan şu: Bir zamanlar “Aklımızı kim aldı?” diye sorabilirdik.

Şimdi o soruyu sormayı bile unuttuk.

Çünkü tüketim toplumunun en büyük başarısı insana ne satın alacağını söylemek değildir.

Neyi arzulaması gerektiğini öğretmektir.

Daha da ileri gidersek: Neyi eski bulacağını, neyi utanılacak sayacağını,

neyi prestij kabul edeceğini, neyi sağlıklı, neyi çağdaş, neyi seçkin, neyi “premium” göreceğini de öğretir.

Böylece insan yalnız ürün satın almaz.

Anlam satın alır.

Bir şişe yağ almaz; “sağlıklı yaşam” satın alır.

Bir pamuklu gömlek almaz; “doğallık” satın alır.

Bir ekmek almaz; “otantiklik” satın alır.

Bir köy evinde iki gece kalmaz; “slow life experience” satın alır.

Modern tüketim kültürünün belki de en büyük mahareti burada ortaya çıkar:

İnsanın terk ettiği şeyi, ona özlem olarak geri satabilmek.

MARSHALL PLANI MESELESİ

Tam burada yakın tarihimizin tartışmalı bir anlatısı karşımıza çıkar.

Türkiye’de yıllardır tekrarlanan bir iddia vardır:

II. Dünya Savaşı sonrasındaki Amerikan yardımları ve Marshall Planı döneminde, ABD’nin tarımsal fazlalarının yeni pazarlara yönlendirilmesinin Türkiye’nin üretim ve tüketim alışkanlıklarını da etkilediği; margarin ve çeşitli bitkisel yağların yaygınlaşmasının bu büyük dönüşümün parçalarından biri olduğu anlatılır.

Hatta anlatının daha keskin biçimi, ABD’nin elindeki mısır stoklarını değerlendirmek amacıyla Türkiye’ye mısırözü yağı ve margarini teşvik ettiği iddiasına kadar uzanır.

Ancak tarih konusunda sloganlardan daha dikkatli olmak gerekir.

Bu çok spesifik iddiayı, bütün dönüşümü açıklayan kesin ve tek nedenmiş gibi sunmak doğru olmaz. Bunun için doğrudan ve güçlü arşiv kanıtlarına ihtiyaç vardır.

Fakat daha geniş tarihsel tablo önemlidir:

Savaş sonrasında Türkiye ile ABD arasında güçlü bir ekonomik yardım ilişkisi kurulmuş; Marshall Planı çerçevesindeki yardımlar Türkiye’nin kalkınma politikaları, tarımsal makineleşmesi ve ekonomik tercihleri üzerinde etkili olmuştur.

Dolayısıyla mesele yalnız “bize şu yağ verildi, bu yağ unutturuldu” kadar basit değildir.

Asıl sosyolojik soru daha büyüktür: Bir toplumun damak tadı değiştiğinde yalnızca yediği şey mi değişir?

Hayır.

Tarım değişir.

Üretici değişir.

Pazar değişir.

Reklam değişir.

Statü göstergeleri değişir.

Sofra değişir.

Ve en sonunda hafıza değişir.

Çünkü sofralar toplumların en sessiz tarih kitaplarıdır.

Bir milletin ne yediğine bakarak yalnız mutfağını değil; ekonomisini, sınıfsal dönüşümünü, modernleşme arzusunu ve hatta kendisine nasıl bakmaya başladığını okuyabilirsiniz.

SONRA BİR SABAH “SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK” DİYE UYANDIK

Şimdi geldik 2026’ya.

Dünya iklim değişikliğini konuşuyor.

Karbonu konuşuyor.

Suyu konuşuyor.

Toprağı konuşuyor.

Biyoçeşitliliği konuşuyor.

Yerel üretimi konuşuyor.

Gıda güvenliğini konuşuyor.

İklime dayanıklı tarımı konuşuyor.

Ve COP31, bütün bu tartışmaları dünyanın önüne yeniden getirecek.

Bence tam burada kendimize başka bir soru sormalıyız:

COP31’e yalnız geleceğimizi konuşmak için mi gidiyoruz, yoksa geçmişimizden neyi yanlışlıkla çöpe attığımızı hatırlamak için de mi?

Çünkü sürdürülebilirlik yalnız güneş paneli değildir.

Elektrikli otomobil değildir.

Karbon hesabı değildir.

Yeni teknolojiler elbette vazgeçilmezdir.

Fakat sürdürülebilirlik aynı zamanda bir medeniyet davranışıdır.

Bir ekmeği çöpe atmamak.

Suyu hoyratça kullanmamak.

Mevsiminde yemek.

Toprağın taşıyamayacağı kadar tüketmemek.

Üreticiyi yaşatmak.

Bir tohumu korumak.

Bir ağacı yalnız verdiği meyve kadar değerli görmemek.

Bir zanaatı son ustası ölmeden gelecek kuşağa geçirmek.

Bir kumaşı üç kez giyip atmamak.

Bir sofrayı yalnız tüketim alanı değil, paylaşma alanı kabul etmek.

Bunların kaç tanesi gerçekten yeni?

Belki COP31’in sorularından biri tam da bu olmalı:

İnsanlık geleceği icat etmeye çalışırken, geçmişte bildiği hangi doğruları unuttu?

ZEYTİN AĞACININ BİZE SÖYLEYECEĞİ BİR ŞEY VAR

Bir zeytin ağacının karşısına geçin.

Acele etmez.

Trend takip etmez.

Her sezon ambalaj değiştirmez.

Yeni koleksiyon çıkarmaz.

Kendini “premium” ilan etmez.

Influencer’a ihtiyaç duymaz.

Toprağın altında sessizce kök salar.

Yüz yıl geçer.

İki yüz yıl.

Bazen daha fazlası.

İnsanlar değişir.

Sınırlar değişir.

Paralar değişir.

Markalar doğar, büyür, unutulur.

Zeytin ağacı durur.

Belki sürdürülebilirliğin bütün kitaplardan önce öğrettiği şey budur: Yaşamak, sürekli yenilenmek değil; neyi koruman gerektiğini bilmektir.

Ekşi maya da böyledir.

Onu her gün yeniden icat etmezsiniz.

Bir parçayı diğer güne bırakırsınız.

Dünün mayası bugünün ekmeğine karışır.

Bugünün mayasından yarına bir parça kalır.

Ne muazzam bir medeniyet metaforu!

Çünkü kültür de böyle yaşar.

Geçmişin tamamını sırtında taşıyarak değil, ondan canlı bir parça alıp yarına aktararak.

Medeniyet belki tam olarak budur.

Ne geçmişe kapanmak, ne geçmişi çöpe atmak.

Geçmişten mayalanarak geleceği kurmak.

“ARTISAN” OLUNCA MI KIYMETLİ OLDU?

İtiraf edelim: Bazen bir şeyin kıymetini anlamamız için yabancı bir dilde yeniden adlandırılması gerekiyor.

“Köy ekmeği” dediğimizde sıradan.

“Artisan sourdough” dediğimizde seçkin.

“Basma” dediğimizde eski.

“Organic cotton” dediğimizde lüks.

“Ev yapımı” dediğimizde basit.

“Handcrafted” dediğimizde özel.

“Yerel” dediğimizde küçük.

“Local” dediğimizde çağdaş.

“Artanı değerlendirmek” dediğimizde mecburiyet.

“Zero waste” dediğimizde gelecek.

Burada İngilizce kelimelerle bir meselem yok.

Meselem kelimelerin arkasındaki özdeğer kaybıyla.

Çünkü kendi değerini kendin tarif edemezsen, birileri gelir senin değerini yeniden tarif eder.

Sonra paketler.

Hikâyesini yazar.

Markalaştırır.

Ve günün birinde sana geri satar.

Hem de pahalıya.

BELKİ ÖNCE HAFIZAMIZI KURTARMALIYIZ

Zeytin fidesi kampanyaları yapalım.

Ata tohumlarını koruyalım.

Yerel buğdayları yaşatalım.

Ekşi mayayı koruyalım.

Pamuğu, toprağı, suyu koruyalım.

Üreticiyi destekleyelim.

Ustaları yaşatalım.

Ama bir şeyi daha korumamız gerekiyor: Hafızamızı!

Çünkü hafızasını kaybeden toplum yalnız geçmişini kaybetmez.

Kendi ürettiğinin değerini tayin etme yeteneğini de kaybeder.

Ve gün gelir kendi ekmeğini yabancı bir kelimenin altında tanıyamaz.

COP31’de dünya iklimin geleceğini konuşurken belki bizim masaya koyabileceğimiz en anlamlı sorulardan biri şudur:

Dünyayı kurtarmak için gerçekten her şeyi yeniden mi icat etmemiz gerekiyor?

Yoksa biraz da hatırlamamız mı gerekiyor?

Toprağı.

Zeytini.

Buğdayı.

Pamuğu.

Mayayı.

Mevsimi.

Kanaati.

Paylaşmayı.

Ustayı.

Köylüyü.

Sofrayı.

Belki gelecek sandığımız kadar ileride değildir.

Belki aradığımız bazı cevaplar çoktan yaşandı.

Biz yalnız isimlerini değiştirdik.

Zeytinyağını beğenmedik; “premium extra virgin olive oil” olunca peşine düştük.

Basmayı küçümsedik; “organic cotton” olunca servet ödedik.

Köy ekmeğini bıraktık; francalayı modernlik sandık.

Sonra francaladan vazgeçip köy ekmeğinin peşine düştük; bu defa adı “artisan sourdough” olmuştu.

Artanı değerlendirmeyi yoksulluk sandık; “zero waste” olunca konferanslar düzenledik.

Mevsiminde yemeyi mecburiyet sandık; “seasonal eating” olunca yaşam felsefesi yaptık.

Şimdi dünyaya sürdürülebilir yaşamın yollarını arıyoruz.

İyi.

Arayalım.

Bilimle arayalım.

Teknolojiyle arayalım.

COP’larda konuşalım.

Üniversitelerde araştıralım.

Yeni modeller geliştirelim.

Ama arada bir dönüp ninelerimizin mutfağına da bakalım.

Belki orada PowerPoint sunumu yoktu.

Karbon sertifikası yoktu.

ESG raporu yoktu.

“Zero Waste” tabelası da yoktu.

Ama bayatlayan ekmek çöpe atılmazdı.

Çünkü nimetti.

Sofrada kalan birkaç lokma yalnız ekonomik değer değildi.

Ahlâkî bir anlamı vardı.

Belki bütün mesele tam da burada başlıyor.

Çünkü sürdürülebilirlik yalnızca kaynakları daha verimli kullanma meselesi değildir.

İnsan ile eşya, insan ile tabiat ve insan ile nimet arasındaki ilişkinin yeniden tarifidir.

Ve belki biz dünyayı kurtaracak yeni kelimeler ararken eski kelimelerin anlamını kaybettik.

Bereket.

Kanaat.

Emanet.

İsraf.

Nimet.

Toprak.

Sofra.

Bunlar yalnız eski kelimeler değildir.

Belki de geleceğin en modern kelimeleridir.

O hâlde COP31’e giderken yalnız karbon ayak izimizi hesaplamayalım.

Bir de hafızamızın ayak izine bakalım.

Nereden geldik?

Neyi bıraktık?

Neyi küçümsedik?

Neyi kaybettik?

Ve bugün hangi kaybettiğimiz şeyi, başka bir isim altında yeniden satın alıyoruz?

Belki asıl sürdürülebilirlik raporu burada başlayacaktır.

Çünkü mesele yalnız zeytinyağı değildir.

Mesele yalnız basma değildir.

Mesele francala değildir.

Ekşi maya da değildir.

Mesele insanın kendi değerine hangi gözle baktığıdır.

Ve şimdi yeniden soralım:

Bize ne oldu?

Kim aklımızı aldı?

Daha da önemlisi:

Biz “Aklımızı kim aldı?” sorusunu sormayı ne zaman unuttuk?

Fesüphanallah… Hafazanallah…

Meğer gelecek diye aradığımız şeylerin bir kısmı, bizim vaktiyle “eski” deyip kapının önüne koyduğumuz medeniyetmiş.

Ve belki artık yapılması gereken geçmişe dönmek değildir.

Geçmişten neyi geleceğe taşımamız gerektiğini yeniden hatırlamaktır.

Çünkü gelecek, geçmişi taklit ederek kurulmaz.

Ama hafızasını kaybederek de kurulamaz.

Gelecek bazen yeni bir şey icat etmekle değil, kıymetini unuttuğumuz şeyi yeniden hatırlamakla başlar.

Rüzgârlı Şehrin Mavisinden Notlar.

Halk Sağlığı Yüksek Lisansı olan Epidemiyolog Nicolas Hulscher tarafından yayımlanan kapsamlı değerlendirme, nattokinaz(*) üzerine yıllardır yayımlanan araştırmaları bir araya getirerek dikkat çekici bulguları yeniden gündeme taşıdı. (bkz)

Japonya'da yüzyıllardır tüketilen geleneksel fermente soya ürünü nattodan elde edilen nattokinaz, son yıllarda yapılan araştırmaların odağında yer almaya devam ediyor.

Mucizenin adı olan Nattokinaz, Spike Proteinini, Amiloid Mikropıhtılarını, Kan Pıhtılarını Parçalıyor ve Arter Plaklarını Küçültüyor!

Nattokinazın güçlü çoklu hedef etkilerini ortaya çıkarmak için onlarca yıllık kanıtı bir araya getirildi.

Yeni yayımlanan kapsamlı bir değerlendirme çalışmasında, nattokinazın spike proteini, amiloid yapılar, mikropıhtılar ve fibrin üzerinde etkili olabileceğine ilişkin çok sayıda araştırma bir araya getirildi. Çalışmada ayrıca nattokinazın kan pıhtılarının çözülmesini desteklediği, dolaşımı iyileştirebildiği ve bazı araştırmalarda damar plaklarının küçülmesiyle ilişkilendirildiği belirtildi.

Bilimsel literatürde nattokinaz; fibrinolitik (pıhtı çözücü) etkisi, dolaşım sistemine desteği ve tansiyon üzerinde olumlu etkileri nedeniyle uzun süredir araştırılıyor. İnsanlar üzerinde yapılan bazı kontrollü çalışmalarda da kan basıncında anlamlı düşüşler bildirilmiştir.

Araştırmacılara göre nattokinaz, özellikle kalp ve damar sağlığının korunması konusunda önemli bir potansiyel taşıyor ve önümüzdeki dönemde yapılacak geniş kapsamlı çalışmalarla bu alandaki rolünün daha net ortaya konulması bekleniyor.

Nattokinaz ucuz, ağızdan alınabilen, halihazırda yaygın olarak kullanılan ve COVID sonrası dönemde kardiyovasküler risk azaltımı için büyük umut vaat eden bir maddedir.

En önemli cevapsız soru artık nattokinazın deneysel koşullar altında bu hedefleri parçalayıp parçalayamayacağı değil. Parçalayabilir.

Bu aşı, kardiyovasküler risk azaltımı ve aşı sonrası diğer yaralanma uygulamaları için geniş çaplı klinik testleri hak etmektedir.

-------------------------------------------------------

(*) Nattokinaz; geleneksel Japon fermente soya yemeği nattonun fermantasyonu sırasında oluşan bir enzimdir. Hem natto olarak yenerek hem de saflaştırılmış takviye olarak alınabilir.

-Nasıl elde edilir?

Nattokinaz, Bacillus subtilis var. Natto bakterisinin haşlanmış soya fasulyesini fermente etmesiyle üretilir.

Geleneksel süreç kabaca şöyledir:

-Soya fasulyeleri ıslatılır ve haşlanır/buharda pişirilir.

-Bacillus subtilis natto bakterisi eklenir.

-Yaklaşık 40°C’de 18–24 saat fermente edilir.

-Bakteri soya proteinlerini parçalarken nattokinaz enzimini dışarı salgılar. Aynı süreçte nattoya özgü yapışkan, ipliksi doku (poli-γ-glutamik asit) da oluşur.

Endüstriyel üretimde hem katı fermantasyon (soya veya diğer substratlar üzerinde) hem sıvı fermantasyon kullanılır. Daha sonra enzim santrifüj, ultrafiltrasyon gibi yöntemlerle ayrılır, konsantre edilir ve kurutulur. Takviyeler bu saflaştırılmış tozdan yapılır ve aktivite FU (fibrinolitik ünite) cinsinden standartlaştırılır.

Natto yemeğinin kendisi de doğal nattokinaz kaynağıdır; takviyeler ise daha kontrollü ve yüksek dozda enzim sağlar.

Nasıl yenir / tüketilir?

1- Natto olarak (yiyecek)Enzim ısıya duyarlıdır. Yüksek ateşte pişirilirse aktivitesi düşer, bu yüzden natto genellikle çiğ veya çok hafif ılık tüketilir (yaklaşık 50–70°C üzeri ısı enzim için zararlıdır).

Klasik yenme şekli:

-Paketi açıp iyice karıştırın (40–100 kez). Karıştırınca ipliksi, yapışkan yapı oluşur ve umami tadı artar.

-Sıcak pilavın üzerine koyun.

-Geleneksel soslar: soya sosu (tare), karashi hardalı, yeşil soğan.

-Diğer kullanımlar: salata, avokadolu tost, natto maki (suşi), ısıtılmadan eklenen yemekler.

Tipik porsiyon Japonya’da bir paket (yaklaşık 40–50 g) kadardır. Bir porsiyonda genellikle 1.000–2.000 FU civarı enzim bulunur; miktar markaya ve taze oluşuna göre değişir.

Natto aynı zamanda K2 vitamini, probiyotikler ve protein de içerir. K2, varfarin gibi kan sulandırıcı kullananlarda etkileşim yapabilir.

2- Takviye olarak (kapsül/toz)

-En yaygın doz: günde 2.000 FU (yaklaşık 100 mg).

-Birçok kaynak, enzimin sistemik etki için aç karnına alınmasını önerir (yemekten 30–60 dakika önce veya yemekten 2 saat sonra). Yiyecekle alındığında enzim daha çok sindirim enzimi gibi davranabilir.

-Enterik kaplı kapsüller midedeki asitten korumak için kullanılır.

-Toz formda su veya meyve suyuyla da alınabilir.

Takviyelerin çoğu saflaştırıldığı için genellikle K2 vitamini içermez (etiketi kontrol edin).

Dikkat edilmesi gerekenler

-Kan sulandırıcı (varfarin, aspirin vb.) kullanıyorsanız, ameliyat öncesi veya kanama riski varsa mutlaka doktora danışın. Nattokinaz fibrinolitik etki gösterebilir.

-Hamilelik, emzirme ve çocuklarda kullanım için yeterli güvenlik verisi yoktur.

-Natto’yu yüksek ısıda pişirmeyin; takviyeyi de ürün etiketindeki talimata göre alın.

Özetle: Enzim natto fermantasyonundan gelir. En doğal hali natto yemeğidir (çiğ/ılık, karıştırılarak pilavla); daha standart ve pratik hali ise 2.000 FU’luk kapsüllerdir.

Nattokinaz takviyeleri Türkiye’de satılıyor. Taze natto yemeği ise marketlerde yaygın değil; daha çok evde yapmak için maya/starter veya dondurularak kurutulmuş ürünler bulunuyor.

Takviye olarak nereden alınır?

Kapsül formundaki ürünler eczane sitelerinde, Trendyol, Hepsiburada ve Amazon.com.tr’de mevcut.

Yerli veya Türkiye’de resmi dağıtımı olan markalar:

-NattoPro Max (Delta Natürel) — 2000 FU, patentli NSK-SD hammaddesi, K2’den arındırılmış.

-Neptune Nattokinase — 2000 FU (NSK-SD), B1 vitamini içerir.

-Velavit V-Nattokinase — 100 mg / 2000 FU, K2’siz, vegan.

-MDC Nattokinaz — 100 mg, 30 vegan kapsül (genelde daha uygun fiyatlı).

İthal markalar da var: Double Wood (4000 FU), Swanson, Nutricost, Validus, Doctor’s Best vb.

Satın alınabilecek yerler:

-Trendyol ve Hepsiburada (en pratik, stok ve fiyat karşılaştırması kolay)

-Amazon.com.tr

-Eczane siteleri (eczane.com.tr, eczaclick vb.)

-Marka siteleri (ör. neptun.com.tr, deltanaturel.com)

Fiyatlar 30 kapsüllük kutularda kabaca 500–1.650 TL arasında değişiyor; 120 kapsüllük ithal ürünler daha yüksek. Stok ve fiyat sık değiştiği için sipariş öncesi güncel kontrol edin.

Taze natto yemeği

Süpermarketlerde düzenli satılan taze natto pek yok. Bunun yerine:

-Evde natto yapmak için Bacillus subtilis natto starter/maya tozu Trendyol ve Amazon.com.tr’de satılıyor.

-Dondurularak kurutulmuş natto ürünleri bazı uluslararası satıcılarda (ör. Fruugo) bulunabiliyor.

Alırken dikkat edilecekler

-Etikette FU (fibrinolitik ünite) değeri yazmalı; yaygın doz 2000 FU/kapsül.

-Kan sulandırıcı kullanıyorsanız K2 vitamini içerip içermediğine bakın (saflaştırılmış takviyelerin çoğu K2’sizdir, natto yemeği ise içerir).

Takviye edici gıdadır, ilaç değildir. Özellikle kanama riski, ameliyat veya antikoagülan kullanımı varsa doktora danışın.

Özet: Takviye olarak Türkiye’de rahat bulunur; taze natto için ise evde üretim veya ithal/kurutulmuş seçenekler daha gerçekçi.

ALTERNATİFİN ÇAĞINDAN ASLINA DÖNÜŞ ÇAĞINA

Bir dönem geleceğin sütü, inekten değil; yulaftan, bademden, soyadan gelecekti.

Market rafları değişti. Kahve dükkânlarının menülerine yeni kelimeler eklendi. “Badem mi, yulaf mı, soya mı?” sorusu yalnızca bir içecek tercihi olmaktan çıktı; sağlık, çevre, yaşam tarzı ve hatta kimlik üzerinden kurulan yeni tüketim kültürünün küçük bir sembolüne dönüştü.

Fakat şimdi ilginç bir şey oluyor.

Tüketici yeniden sütü hatırlıyor.

The Economist’in Eylül 2026’da dikkat çektiği son veriler, özellikle Amerika ve Avrupa’nın bazı büyük pazarlarında bitkisel süt alternatiflerinin yıllardır süren yükselişinin ivme kaybettiğini gösteriyor. Circana verilerine göre ABD’de bitkisel süt alternatiflerinin satış hacmi son bir yılda yüzde 5,4 gerilerken, kategorinin en büyük ürünü olan badem sütündeki düşüş yüzde 7,9’a ulaştı. Britanya’da hacim yüzde 2,5 azalırken Fransa, İtalya, Hollanda ve İspanya’da büyüme yavaşladı. Buna karşılık uzun yıllardır gerileyen geleneksel süt satışlarında toparlanma işaretleri görülüyor.

İlk bakışta bu, gıda sektörünün küçük bir pazar haberi gibi görünebilir.

Değil!

Çünkü bir toplumun ne satın aldığı, yalnızca ne tükettiğini göstermez.

Neye inandığını da gösterir.

Bir zamanlar “alternatif” olmak başlı başına değerdi

Son yirmi yılın tüketim kültürünün en güçlü kelimelerinden biri “alternatif”ti.

Alternatif enerji.

Alternatif protein.

Alternatif et.

Alternatif süt.

Alternatif yaşam.

Yeni olan, çoğu zaman yalnızca yeni olduğu için ilerici kabul edildi. Geleneksel olan ise sorgulanmadan eski dünyanın temsilcisi hâline getirildi.

Bunda elbette güçlü gerekçeler vardı. İklim krizi, hayvancılığın çevresel etkileri, hayvan refahı, laktoz intoleransı ve farklı beslenme tercihleri bitkisel ürünlerin yükselişini destekledi.

Dolayısıyla bugün yaşanan değişimi “bitkisel ürünler kaybetti, geleneksel ürünler kazandı” basitliğine indirgemek doğru olmaz.

Nitekim bitkisel süt pazarı ortadan kaybolmuş değil. ABD’de 2025 yılında yaklaşık 2,7 milyar dolarlık büyüklüğünü korudu ve süt kategorisindeki dolar bazlı satışların yaklaşık yüzde 13’ünü oluşturdu. Üstelik bitkisel süt alan hanelerin önemli bölümü aynı zamanda geleneksel süt de satın alıyor. Yani tüketici davranışı iki ayrı kamp arasında gerçekleşen bir savaş kadar basit değil.

Fakat değişen başka bir şey var:

Alternatif olmak artık tek başına ikna etmeye yetmiyor.

Tüketici yeniden etiketi okuyor!

Belki de dönüşümün başladığı yer tam burası.

İnsanlar ambalajın ön yüzündeki büyük vaatlerden, arka yüzündeki küçük harflere doğru bakmaya başladı.

“Bitkisel” yazması yetmiyor.

“Doğal mı?”

“Ne kadar işlendi?”

“İçinde ne var?”

“Ne kadar protein içeriyor?”

“Ne kadar şeker eklenmiş?”

“Ve bütün bunlara neden bu kadar fazla para ödüyorum?”

The Economist’in işaret ettiği dönüşümün arkasında da tam olarak bu sorular bulunuyor. Fiyat baskısının yanı sıra ultra-işlenmiş gıdalara yönelik artan kuşku, tüketicinin bazı bitkisel içeceklerin içeriklerini yeniden incelemesine yol açıyor. Aynı zamanda protein, son yılların en güçlü beslenme eğilimlerinden biri hâline gelmiş durumda.

Burada önemli bir ayrıntı var: Bütün bitkisel içecekler aynı değildir.

Besin değerleri kullanılan bitkiye, üretim yöntemine ve ürünün zenginleştirilip zenginleştirilmediğine göre ciddi biçimde değişebilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi de tüketicilerin özellikle protein, kalsiyum, D vitamini ve ilave şeker açısından etiketi kontrol etmelerini öneriyor; güçlendirilmiş soya içecekleri, besin profili bakımından diğer birçok bitkisel alternatife göre süte daha yakın bir konumda bulunuyor.

Dolayısıyla mesele “hangisi mutlak olarak sağlıklıdır?” sorusu değildir.

Asıl mesele, tüketicinin artık iddia ile içerik arasındaki mesafeyi ölçmeye başlamasıdır.

Sağlıklı kelimesinin anlamı değişiyor!

Daha büyük dönüşüm burada ortaya çıkıyor.

2026 IFIC Food & Health Survey, Amerikalı tüketicilerin “sağlıklı gıda” tanımının genişlediğini gösteriyor. Tazelik, doğallık, ürünün içeriği ve ne ölçüde işlendiği giderek daha fazla önem kazanıyor. Aynı araştırmada tüketici kararlarında lezzet yüzde 88, fiyat yüzde 78 ile hâlâ belirleyici unsurlar.

Bu bize önemli bir şey söylüyor.

Tüketici ideolojik davranmıyor.

Ekonomik davranıyor.

Pratik davranıyor.

Ama giderek daha fazla sorgulayarak davranıyor.

Belki de yeni tüketici çağının temel özelliği tam olarak budur.

Bir ürünü yalnızca ne olmadığı üzerinden tanımlamak artık yeterli değildir.

Glütensiz.

Şekersiz.

Laktozsuz.

Hayvansız.

Katkısız.

Tüketici bir sonraki soruya geçiyor:

Peki içinde ne var?

Ve bu küçük soru, önümüzdeki yıllarda küresel gıda endüstrisinin en büyük sorularından biri olabilir.

Yeniliğin büyüsü dağıldığında

Modern tüketim ekonomisinin güçlü bir mekanizması vardır:

Önce ihtiyacımız olmayan bir farklılık yaratır.

Sonra o farklılığı bir ihtiyaç hâline getirir.

Ardından o ihtiyacın etrafına bir kimlik kurar.

Böylece ürün yalnızca ürün olmaktan çıkar; tüketicinin kendisini anlatma biçimine dönüşür.

Kahvenize hangi sütü koyduğunuz bile bir dönem dünya görüşünüz hakkında küçük bir işaret hâline gelebildi.

Fakat hiçbir tüketim sembolü sonsuza kadar güçlü kalmaz.

Bir süre sonra tüketici alışır.

Yenilik sıradanlaşır.

Pazarlama sisinin içinden yeniden üç kadim soru görünmeye başlar:

Bu nedir?

Bana ne sağlıyor?

Buna ödediğim paraya değer mi?

Belki bugün yaşadığımız şey tam olarak budur.

Bir reddediş değil.

Bir ayıklama dönemi.

“Doğal” olan her zaman iyi midir?

Burada başka bir tuzağa da düşmemek gerekir.

“Doğal” kelimesini kutsallaştırmak.

Doğada bulunan her şey sağlıklı olmadığı gibi, işlenmiş olan her şey de zararlı değildir. Pastörizasyon da işlemdir. Fermantasyon da insanlığın binlerce yıldır kullandığı bir dönüştürme yöntemidir.

Bilimsel mesele, bir ürünün yalnızca “işlenmiş” olup olmadığı değil; nasıl işlendiği, ne içerdiği, hangi miktarda tüketildiği ve insanın toplam beslenme düzenindeki yeridir.

Aynı ihtiyat çevresel konuda da gereklidir.

Bitkisel alternatiflerin çevresel avantajlarına ilişkin güçlü gerekçeler ortadan kalkmış değildir. Avrupa’da bitkisel gıda ve içecek pazarı bütünüyle küçülmüş de değildir; Circana’nın 2025 verileri altı büyük Avrupa pazarında toplam bitkisel gıda ve içecek satış değerinin büyümeye devam ettiğini gösteriyor.

Demek ki karşımızdaki tablo bir karşı-devrim değil.

Daha ilginç bir şey:

Tüketicinin olgunlaşması.

Yeni lüks: Anlaşılabilirlik

Belki önümüzdeki yılların gerçek lüksü pahalı olan olmayacak.

Anlaşılabilir olan olacak.

İçeriğini okuyabildiğimiz gıda. Kaynağını bildiğimiz ürün. Nasıl üretildiğini anlayabildiğimiz ekmek. Hangi tarladan geldiğini bildiğimiz tahıl. Mevsiminde yetişmiş sebze. Gerçek fermantasyonla üretilmiş yoğurt. Ustasının elinden çıkmış peynir. Hikâyesi reklam ajansında değil, üretildiği coğrafyada başlamış ürün. Çünkü aşırı seçenek çağının sonunda insanın karşısına beklenmedik bir ihtiyaç çıkıyor:

Güven!

Ve güven, modern ekonominin belki de en kıt hammaddelerinden biri hâline geliyor.

Aslına dönüş geçmişe dönüş değildir

“Aslına dönüş” derken geçmişi romantikleştirmekten söz etmiyorum.

İnsanlığın bilimden, teknolojiden ve gıda güvenliğinden vazgeçerek eski üretim biçimlerine dönmesi ne mümkündür ne de arzu edilir.

Aslına dönüş başka bir şeydir.

Teknolojinin insanın önüne değil, arkasına geçmesidir.

Bilimin doğayı taklit etmek yerine onu daha iyi anlamaya çalışmasıdır.

Üretimin yalnızca daha çok değil, daha anlamlı üretmeyi öğrenmesidir.

Ve tüketicinin kendisine sunulan her yeniliğe “modern”, her geleneğe “eski” demekten vazgeçmesidir.

Çünkü bazen ilerlemek, daha önce terk ettiğimiz bir bilgiyi yeniden keşfetmektir.

Ekşi maya bunun için geri döner.

Fermente gıdalar bunun için yeniden konuşulur.

Kadim tahıllar bunun için yeniden araştırılır.

Yerel mutfaklar bunun için değer kazanır.

İnsan, teknolojinin en ileri noktasında bazen büyükannesinin mutfağında zaten bilinen bir hakikati yeniden keşfeder: İyi gıda yalnızca karın doyurmaz; insan ile toprak arasında güven kurar.

Geleceğin tüketicisi “yeni”yi değil, “gerçek”i arayabilir

Belki önümüzdeki on yılın büyük tüketim dönüşümü burada yaşanacak.

Soru artık: “Bunun alternatifi var mı?” olmayacak.

Soru şu olacak: “Bunun aslı nedir?”

Nereden geliyor?

Kim üretiyor?

Nasıl üretiliyor?

Ne kadar işlendi?

Bedenime ne veriyor?

Toprağa ne bırakıyor?

Ve ödediğim bedelin ne kadarı gerçek değere, ne kadarı pazarlama hikâyesine gidiyor?

Bunlar yalnızca gıda soruları değildir.

Bunlar yeni çağın tüketim ahlâkının sorularıdır.

Çünkü insanlık uzun zamandır daha fazlasını üretmeyi öğreniyor.

Şimdi belki daha zor olanı öğrenmek zorunda:

Neyin gerçekten gerekli olduğunu ayırt etmeyi.

Bir bardak sütün etrafında başlayan tartışmanın bize söylediği belki de bundan ibaret.

Tüketici geçmişe dönmüyor.

Tüketici geleceğe giderken yanında neyi götürmesi gerektiğini yeniden seçiyor.

Ve belki çağın yönünü değiştirecek asıl cümle de burada saklı:

Alternatifin çağından aslına dönüş çağına…

Çünkü geleceğin en kıymetli ürünü belki de en yeni olan değil; ne olduğunu saklamaya ihtiyaç duymayan olacaktır.

Değerli okuyucular yıllar evvel kaleme aldığım “yenidoğmuş bebeğe K vitamini uygulaması doğru mudur?” başlıklı yazıma (1) beklediğim cevap taa İsveç’den ancak geldi, çünkü memleketimin okumuşları fakir gibi vatanperverleri bilerek görmezden gelmeyi tercih ediyor, iyi de ediyorlar....

Görmezden gelmedikleri, diş geçirebildiklerini yok etmeye çalışıyorlar, ama bu memleketin, milletin anaları daha ne yiğitler doğurur evvel Allah. İsveç’de yapılan çalışmadan da (2) haberim tanışmadığımız ama severek takip edip bilgisinden istifade ettiğim Dr Ferhat Arslan’ın twitter sayfası sayesinde oldu.

Ne demişti Kör’ün Oğlu Ruşen Ali “tüfek icat oldu mertlik bozuldu”. Sun’i Zekâ (SZ) icat oldu işler değişti. Baksanıza sahipleri bile bu SZ ilerlemesini yavaşlatalım yoksa insanlığın sonu gelecek diyorlar (3). Akademisyenlik artık gereksiz oldu çünkü, uygun kelimeleri yazarak birkaç dakika içinde bahsettiğim makale nedir, nasıl yapılmış, eksik ve güçlü yönleri nedir hemen elinizin altına geliyor. Yine de bahsettiğim makaleye erişim sağlayıp BİZZAT okuduktan sonra gördüm ki, yine hayatlarında hiç doğum yaptırmamış, yenidoğmuş bebeği kucağına almamış bir takım adamlar yine de dikkate değer bir retrospektif kohort değerlendirmesi yapmışlar, ama işe yarayacak noktaları atlamış ve tipik ‘RF tıbbı etki ajanlığı’ yaparak K vitamini iğnesi yapılmazsa bebekte beyin kanaması olur algısı satıyorlar. Hızlıca bir tarama yaptıktan sonra bu makaleyi gayet güzel tenkit eden bir Avustralya’lı ebe hanımın (ebe=midwife etimolojik olarak çok hoş bir kelime bizim tecrübeli anlamına gelen ‘kocakarı’ gibi) mütalaasını buldum, okudum ama özetleme ve tercüme işini SZ’ya yaptırdım, affedin (4). Yenidoğan dernekleri ebe hanımı küçümsemeden cevap yazsınlar lütfen. Ebe hanımın sitesinin adı BirthSavvy’de ‘akıllı doğum’ manasına geliyor yanlış anlamayın.

BirthSavvy’nin (Ebe hanım kendisini PIP diye adlandırmış) tenkidini sunuyorum;

1-Çalışma ne yaptı?

İsveç'te 2003–2021 arasında doğan, ≥35 haftalık 2.020.302 bebek incelenmiş, yani erken doğanlar alınmamış (halbuki bunlar da kolayca karşılaştırılmalı idi-AY). Bunların 24.089'unda doğumda intramüsküler (IM-kas içi) vitamin K uygulandığına dair kayıt bulunmamış. Sağlık kayıtlarından ICD 10 kod sistemine göre ilk 6 ay içinde çeşitli kanama teşhislerinin görülüp görülmediğine bakmışlar.

Yani çalışma aslında “vitamin K alanlar” ile “vitamin K almayanları” değil: “IM vitamin K uygulandığı belgelenenler” ile “IM vitamin K uygulandığı belgelenmeyenleri” karşılaştırmış

2- “%52 daha fazla kanama” ifadesi yanıltıcı olabilir

Çalışmanın en çok gündeme gelen sonucu, IM vitamin K kaydı olmayan bebeklerde kanama teşhisi için düzeltilmiş odds'un (yani oranın) %52 daha yüksek olması.

Ama bu mutlak kanama riskinin %52 arttığı anlamına gelmez.

Dolayısıyla “%52 daha fazla risk” yerine, gözlenen mutlak fark yaklaşık 1000 bebekte 2,6 ek kanama tanısı şeklinde ifade edilebilir.

3- En önemli nokta: “kanama” = VKDB değil

Araştırmanın esas bulgusu ispatlı vitamin-K-deficiency bleeding (VKDB) değil.

Sağlık kayıtlarından intrakraniyal, gastrointestinal, solunum sistemi, umbilikal (göbek, yumuşak doku kanamaları bulunuyor (Bir ilave yenidoğanda kanama denince ilk birkaç gün göbekten sızan kan da tehlikeli zannediliyor ama değil_AY). Bu sebeple: 1/157 = vitamin K almayan her 157 bebekten birinde VKDB gelişti sonucu çıkarılamaz. Aynı şekilde: 1/454 bebekte vitamin K eksikliğine bağlı beyin kanaması oldu demek de mümkün değildir.

4- Her kanamayı vitamin K önleyemez

Vitamin K profilaksisi, vitamin K eksikliğine bağlı pıhtılaşma bozukluğundan kaynaklanan kanamaları önlemeye yardımcı olabilir. Ancak bir bebeğin kanaması hipoksi, enfeksiyon, vasküler anomaliler, başka bir pıhtılaşma bozukluğuna bağlı ise vitamin K verilmesi o kanamayı mutlaka önlemez.

5- “Ebeveynler vitamin K'yı reddetti” sonucu da doğrudan gösterilmemiş

Makalenin sonuç bölümünde ebeveynlerin vitamin K'yı reddetmesine dair eğitim çalışmalarının artırılması tavsiyesi var. Fakat araştırmacılar “Bu bebeğe vitamin K verilmedi çünkü ebeveyn reddetti.” şeklinde bir veri toplamamışlar. Yani çalışmada olmayan bir veriyi tavsiye eden başlığı atmışlar (Tipik bir RF uygulaması-AY).

Fakirin ebe hanımın tenkidine ilave edeceği nokta ise şudur, İsveç’de bile K vitamini uygulanması ciddi şekilde sorgulanmaktadır. Bizde nerede ise kalmamış olan evde doğum yine yüksek bir orandadır.

Makalede Varmland vilayetini neden dışladıklarını çok merak ettim, halbuki bu vilayetin tıbbi kayıtları oldukça sağlam görünüyor (5).

Bu vesile ile doktoralı bir ebenin de vitamin K uygulaması hakkında çok satan bir kitap yazdığını hatırlatmak icap eder (6). Amazon.com’un verdiği bilgiye göre bu kitab gebelik ve çocuk hakkındaki yaklaşık 244bin kitap arasında 365’inci, vay canına. Acaba İsveç’de bu kitabın popülaritesi ne kadardır? Maalesef lisanımıza tercümesi yok tabii.

Adı geçen makalenin neden JAMA pediatrics’de yayınlandığı da merak konusu. JAMA meşhur AMA (American Medical Association)’nın dergisidir. Günümüz tıbbının bu derece zavallılaşmasının ana sebebi olan AMA, malum kişilerin desteklediği kurucuları iyi bilinen şarlatanlardır (7).

Değerli okuyucularım tekrar söylemek lazım akıl, mantık ve tecrübe olmadan makale ile tababet OLMAZ.

Değerli Bakanlığımızı bu konudaki verilerini ortaya koymaya davet ediyorum, bakalım topuk kanı, k vitamini, doğar doğmaz aşı gibi uygulamalar 2000’den önceki nüfus artış hızını etkilemiş mi, etkilememiş mi? Hiç merak eden yok mu?

(1) https://ahmetrasimkucukusta.com/2017/10/09/misafir-yazar/yenidogmus-bebege-k-vitamini-uygulanmasi-dogru-mudur/

(2) https://jamanetwork.com/journals/jamapediatrics/article-abstract/2851525#google_vignette

(3) https://www.theguardian.com/technology/2026/sep/13/openai-sam-altman-elon-musk-back-anthropic-calls-brakes-ai-development

(4) https://birthsavvy.com.au/vitamin-k-and-the-new-swedish-study-what-the-headlines-dont-tell-parents/

(5) https://www.arkivdigital.net/blog/birth-records/new-births-in-varmland-1800-1840

(6)https://www.amazon.com/Vitamin-K-Newborn-Sara-Wickham/dp/1999806409/ref=sr_1_3?crid=1HM6JNH6ZAR4P&dib=eyJ2IjoiMSJ9.pbY4KTv01IZ4pjODqxNDPOXv50MzH3mfDzCl_7n1981Wc-Met8ZIQDr8eM72gGZM8qHXR6pSyZZx0DV9825gWhxl3lDRM5PMWJFGtJmVu4hshN4M9U5VxxApWExjOXTZsFhrh719CvcgYVsKbUOhzoOFPX3A-snX7bP2b49S0w7wAdVYSuQMieoeSX49BsQFbewvFiWZfqPtuty2s_JPFkPd_v97X-ruZnIN7_DQ9Zk.gNazqci1igtKwq8Z0jksw0f5QkDQfhATApCV-OCtFHc&dib_tag=se&keywords=sara+wickham&qid=1789909459&sprefix=sara+wickham%2Caps%2C1768&sr=8-3

(7)https://www.amazon.com.tr/Murder-Injection-Eustace-Clarence-Mullins/dp/1911417002/ref=sr_1_1?__mk_tr_TR=ÅMÅŽÕÑ&crid=12A5OO9Q99HKS&dib=eyJ2IjoiMSJ9.mQ3ne1AcQwgqJu7JdhFYMhg0oq5Y4XZfltgldNdiwErGjHj071QN20LucGBJIEps.QJcxwLuqR1-6P37UWbk-OOflCEX2LApNh7AgbNWX7ew&dib_tag=se&keywords=murder+by+injection&qid=1789910453&sprefix=murder+by+injection%2Caps%2C505&sr=8-1 (Bkz. Bölüm 2).

Halk Sağlığı Kurumları Gerçek Krizleri Göz Ardı Edip Önemsiz Riskleri mi Büyütüyor?

Dr. Robert W. Malone, modern halk sağlığı sisteminin asli amacından uzaklaşarak halkı korumak yerine iktidara ve bürokratik düzene hizmet eden bir "yönetimsel iletişim aygıtına" dönüştüğünü savundu.

ABD'de Kronik Hastalıklar ve Önlenebilir Ölümler Arttı

Yazıda, Amerika Birleşik Devletleri'nde kalp hastalığı, kanser, obezite, diyabet ve tıbbi hatalar nedeniyle her yıl milyonlarca insanın hayatını kaybettiği veya sakat kaldığı vurgulandı. Örnek olarak, her gün binlerce kişinin kalp krizi ve kanserden yaşamını yitirdiği, ayrıca tıbbi hataların ülkedeki en büyük üçüncü ölüm nedeni olabileceği ifade edildi.

"Tavuk ve Çiğ Süt" Odaklı Uyarılar Eleştirildi

Buna karşın federal halk sağlığı kurumlarının (CDC gibi), arka bahçede tavuk besleme, evcil kaplumbağalar veya çiğ süt gibi istatistiksel olarak son derece düşük risk taşıyan konular üzerinde durduğu belirtildi. Yazıda, yüz binlerce insanın kronik ve metabolik hastalıklar yüzünden ölmesine rağmen, nadir görülen salmonella vakaları veya “hantavirüs” gibi tehditler üzerinden korku odaklı medya kampanyaları yürütüldüğü ifade edildi.

"Korku Yönetimi ve Saray Entelektüelleri" Vurgusu

Malone, kurumların asıl büyük sorunlarla (aşırı işlenmiş gıdalar, endüstriyel gıda kompleksi, hareketsiz yaşam, hastane enfeksiyonları) yüzleşmekten kaçındığını öne sürdü. Siyaset felsefecisi Murray Rothbard'ın "saray entelektüelleri" kavramına atıfta bulunularak, uzmanların ve bürokratların halkın sağlığını iyileştirmek yerine iktidarın önceliklerine meşruiyet kazandırdığı savunuldu.

Gerçek Sorunlardan Uzaklaşma

Halkın küçük ve görünür risklerden korkmaya şartlandırıldığı, buna karşın etrafta sessizce yayılan kronik hastalık salgınlarına karşı duyarsızlaştırıldığı belirtilerek, mevcut halk sağlığı yaklaşımının "halkın değil, iktidarın hizmetinde olduğu" sonucuna varıldı.

internet ve haberleşmeye el koymuş,

her şeyi kaydedip literatürü takiple kendini geliştiren ve güncelleyen,

kendi aralarında ittifakla "Süper Genel Yapay Zekâ"lar oluşturan,

"Veri Bankerliği" ve toplum mühendisliğine soyunarak,

metastatik kanser hücreleri gibi, global hafıza ve sosyal yapıyı, doğal hayat tarzını ve düzenini tahrip eden, değiştiren, kültür, ziraat ve gıdayı bozan, teknolojiye el atan, "insanlığın" suyunu ısıtan,

fitne, fesat ve kargaşa çıkartarak kimin kazanacağını belirlediği ve katıldığı küresel savaşlara sürükleyebilen,

Bilimi kullanarak "adrese teslim" ya da toplu katliamlar yapabilen, kitap ve kütüphanelere düşman,

şifreleri kıran,

kayıtları silen ve değiştiren,

kendi "yapay zekâ"larını üreten ve algoritmalarını yazan,

düşünceleri okuyup beyinleri etkileyebilen ve işgal edebilen,

hırsız, düzenbaz, müftcontent, hilekâr, tehditkâr, sahtekâr, isyankâr, anarşist, faşist, haydut, jurnalci, komplocu, işbirlikçi, komitacı, işgalci, dedikoducu, yalancı ve şantajcı "Kollektif Dijital Diktatör Yapay Zekâ"lar cirit atıyor!

KKTC UBP Milletvekili Yasemin Öztürk, Doğu Akdeniz'de son dönemde yaşanan gelişmelere ilişkin dikkat çeken açıklamalarda bulundu.

MEİS ADASI ÜZERİNDEN DOĞU AKDENİZ TARTIŞMASI

Öztürk, açıklamasında öncelikle Yunanistan Başbakanı Kiryakos Miçotakis'in geçtiğimiz günlerde Meis Adası’nı ziyaret ederek silahsızlandırılmış olması gereken ve üstelik asker de bulundurmaması gereken  ada da suç işlediğini vurgu yaptı.

Söz konusu ziyaretin bölgedeki mevcut gerilimleri artırabilecek nitelikte olduğunu savunan Öztürk, Doğu Akdeniz'de barış ve istikrarın korunmasının önemine değindi.  

Öztürk açıklamasında şu görüşlere yer verdi:

“Yunanistan Başbakanı Kiriakos Miçotakis, Türkiye kıyılarına yaklaşık iki kilometre mesafedeki Meis Adası'nı ziyaret edeceğine Atina’da otursun, iflas etmiş ülkesinin ekonomisini düzeltmenin yollarını arasın. Yunan halkının Türkiye ile bir gerginlik yaşamaya ihtiyacı yok; yalnızca karnını doyurmak istiyor.”

Öztürk, Türkiye'nin 17 Ağustos'ta Ege ve Doğu Akdeniz'de iki deniz millî parkı ilan etmesinin ardından Atina ile Ankara arasında yeni diplomatik tartışmalar yaşandığını hatırlattı. TÜBİTAK Marmara Araştırma Gemisi'nin Eylül ayında Meis Adası'nın güneyi ve güneybatısında bilimsel araştırmalar yürütmek üzere görevlendirildiğini belirten Öztürk, bu süreçte karşılıklı NAVTEX ilanlarının yayımlandığını ifade etti.

Yunanistan’ın adalardaki durumuna değine Öztürk, “10 milyon 600 bin nüfuslu Yunanistan’ın, küçük kayalıklar dahil yaklaşık 6 bin adası var. Bunların arasında ancak 166 ile 227 arasında değişen sayıda adada yerleşim bulunuyor. Yani demek istediğim, bu adalar Yunanistan’a emaneten bırakılmıştır; tarihi hiçbir bağı yoktur! Şimdi Miçotakis, Türkiye kıyılarına en yakın olan Meis'e gelerek Siyonist İsrail’e bağımlılık selamı vermiştir.” dedi.

Yunanistan'ın Ege Denizi'ndeki ada statülerine ilişkin görüşlerini de paylaşan Öztürk, Yunanistan’a adalar emanet edilirken bu emanet “silahlandırılmama ve asker bulundurmama” şartına bağlanmıştır. Bu durumu netleştiren üç temel uluslararası belge vardır. Bunlar sırasıyla 1914 Altı Büyük Devlet Kararı, 1923 Lozan Barış Antlaşması ve 1947 Paris Barış Antlaşması'dır; bu belgelerin hepsinde adaların silahsızlandırılması maddesi yer almaktadır. Adaların asıl sahibi Türkiye’dir. Adaların Emanetçi başı olan Miçotakis, Meis Adası'nı iki tane üçayaklı ağır makineli tüfekle mi koruyacak?

Doğu Akdeniz'in son yıllarda enerji, güvenlik ve jeopolitik dengeler açısından daha da stratejik bir konuma yükseldiğini belirten Öztürk, Türkiye'nin ve KKTC'nin bölgedeki gelişmeleri yakından takip ettiğini de ifade etti.

"Kıbrıs'ta 1974 sonrasında oluşan güvenlik ortamının korunması büyük önem taşımaktadır. Türkiye’nin Kıbrıs’a 1974’te yaptığı Barış Harekatı sonrası huzur gelmiştir.  Kıbrıs’ta yadsınmayacak kültürel, tarihi ve coğrafi bağların yanına, jeopolotik, jeostratejik etkiler de gözetilerek hareket eden Türkiye eskisine nazaran çok daha güçlü bir konuma ulaşmıştır. Doğu Akdeniz'de kalıcı barışın yolu karşılıklı saygıdan, uluslararası hukuka uygun davranışlardan ve bölgesel istikrardan geçmektedir" diyen Öztürk, bölgedeki tüm aktörleri sağduyulu hareket etmeye davet etti.

Sayın Aziz Yıldırım,

Siz Diyarbakır'ın Ergani ilçesinde dünyaya geldiniz. Hayatınız boyunca büyük projelere imza attınız, milyonların sevgisini kazandınız, Türk spor tarihinde unutulmayacak eserler bıraktınız.

Bugün ise size çok farklı bir yerden sesleniyoruz.

Doğduğunuz topraklara yalnızca 7 kilometre uzaklıkta bulunan Çayönü'nden...

İnsanlık tarihinin en önemli yerleşimlerinden biri olan, geçmişi MÖ 10 binli yıllara uzanan Çayönü'nden...

Belki de insanlığın ilk adımlarının atıldığı, ilk köylerin kurulduğu, ilk toplumsal yaşam örneklerinin ortaya çıktığı bu eşsiz miras alanından...

Bugün Çayönü sessizdir.

Kazı yapan bilim insanlarının imkanları sınırlıdır.

Kazı ekibinin kullanacağı bir araç dahi bulunmamaktadır.

Tarihini anlatan tabelalar çürümeye terk edilmiştir.

Adını aldığı çayın üzerindeki geçiş köprüsü bakımsızdır.

Dünyanın dört bir yanından insanların hayranlıkla baktığı bu tarih hazinesi, kendi topraklarında yeterince sahiplenilmeyi beklemektedir.

Oysa siz, bir öğretmen çocuğu olarak Çayönü'nü çok iyi bilirsiniz.

Çünkü Çayönü, yalnızca bir kazı alanı değildir. Cumhuriyet nesillerinin tarih derslerinde adı geçen, öğrencilerin insanlık tarihinin başlangıcını öğrenirken karşılaştığı ilk yerleşimlerden biridir. Aradan geçen onca yıla rağmen Çayönü hala tarih kitaplarımızda okutulmakta, bilim insanları tarafından insanlık tarihinin en önemli dönüm noktalarından biri olarak gösterilmektedir.

Ne var ki, dünya çapında böylesine önemli bir mirasın bulunduğu yerde bugün kazı ekibinin araç ihtiyacından, çürümeye yüz tutmuş bilgilendirme tabelalarına kadar pek çok eksiklik göze çarpmaktadır.

Halbuki Çayönü sadece Ergani'nin değil, sadece Diyarbakır'ın değil, bütün insanlığın ortak mirasıdır.

Bir futbol kulübüne yapılan yardım birkaç yıl konuşulur.

Bir stadyumun duvarına yazılan isim zamanla silinir.

Bir kupanın sevinci nesiller içinde hatıra olur.

Ama insanlığın ortak hafızasına yapılan bir katkı, yüzyıllar boyunca yaşamaya devam eder.

Bugün Fenerbahçe'nin milyonlarca taraftarı vardır.

Ancak Çayönü'nün taraftarı bütün insanlıktır.

Çünkü Çayönü, yalnızca bir arkeolojik alan değildir.

Çayönü, insanın hikayesidir.

Çayönü, medeniyetin ilk sayfalarından biridir.

Çayönü, atalarımızın on bin yıl öncesinden bugüne gönderdiği sessiz bir mektuptur.

Belki de insanın gerçek büyüklüğü, yaşarken sahip olduklarıyla değil; gittikten sonra geride bıraktıklarıyla ölçülür.

Bugün Çayönü'ne yapılacak bir destek, bir bağış ya da bir katkı; yalnızca birkaç taşı, birkaç yapıyı veya bir kazı alanını korumak anlamına gelmeyecektir.

Bu destek, insanlık tarihinin korunmasına verilen bir emanet olacaktır.

Sayın Aziz Yıldırım,

Bir gün herkes yaptığı işlerle anılacaktır.

Fenerbahçe tarihindeki yeriniz zaten bellidir.

Ancak Çayönü'ne uzatacağınız bir el, sizi yalnızca spor tarihine değil, insanlık tarihine de yazabilir.

Çayönü sizi bekliyor.

Doğduğunuz topraklar sizi bekliyor.

On bin yıllık sessizlik, sizi bekliyor.

ÇAYÖNÜ TEPESİ

Bir dağ eşiği ovası olan Ergani Ovası’nda yer alan Çayönü Tepesi, Mezopotamya, Anadolu ve İran coğrafyalarının tam kesişim noktasında, “altın üçgen” olarak tanımlanan stratejik bir bölgede yer alarak, kültürler arası etkileşimlerin ve ilişkilerin merkezi bir parçası konumundadır.

Farklı gruplar ve topluluklar arasında bilgi, teknoloji ve ekonomik ilişki ağlarını kesişim kümesinde yer almasından dolayı; Neolitikleşme sürecindeki kültürel çeşitliliği ve gelişimi önemli oranda katkıda bulunmuştur. Bu dönem, avcı-toplayıcı yaşam tarzından yerleşik hayata geçişin ilk adımlarının atıldığı ve tarımın keşfedildiği bir süreci kapsamaktadır. Çayönü, insanlığın tarım yapmaya ve hayvanları evcilleştirmeye başladığı, doğayla daha bütünleşik bir yaşam sürdürdüğü bir dönemin izlerini taşır.

Çanak Çömleksiz Neolitik Dönem, insanlık tarihindeki bu büyük dönüşümün ilk adımlarını simgelemekte ve Çayönü Tepesi, bu süreçte önemli bir yerleşim merkezi olarak dikkat çekmektedir. Bu dönemin sonunda, insanlar hem çevrelerini şekillendirmiş hem de kalıcı yerleşim alanları kurarak geleceğin medeniyetlerinin temellerini atmışlardır.

Çayönü’nün en dikkat çekici ve benzersiz özelliği, MÖ 10.000 - 6000 yılları arasındaki 4000 yıllık süreçte, yerleşik avcı-toplayıcılıktan tarım ve hayvancılıkla üretime geçişin ayrıntılarıyla izlenebilmesi ve ardından yarı göçebe yaşam biçimine dönüşün izlerinin kaydedilmiş olmasıdır. Bu öncü dönem, basit köy yaşamından modern ve karmaşık kent yapısına doğru atılan büyük dönüşümlerin ilk adımlarının atıldığı ve tüm detaylarının kesintisiz bir şekilde sergilendiği önemli bir evreyi temsil eder.

Bu süreçte insanlık tarihi için önemli sayılan “ilkler” arasında: tarımın ve hayvancılığın başlangıcı, bakır işçiliği (Piroteknoloji), ustalık derecesinde boncuk üretimi, hasır ve keten dokumacılığı, sepetçilik, dericilik ve obsidyen alet yapımı gibi üretim araçları sıralanabilir.

Çayönü’nün mimarlık tarihindeki önemi, basit yuvarlak çukur barınaklardan taş ve kerpiç duvarlarla inşa edilen dörtgen evlere geçiş sürecini temsil etmesinde yatar. Bu dönüşüm; sadece barınma ihtiyacının ötesine geçerek, yapı malzemelerinden çatının tasarımına kadar her türlü mimari sorunun çözüldüğü ve geleneksel Anadolu köy evlerinin temellerinin atıldığı bir dönemi yansıtır. Bu süreç, insanlığın basit barınaklardan güvenli, sağlam ve kalıcı evlere geçişinin somut bir göstergesidir. Çayönü’nün mimari mirasını gözler önüne seren en çarpıcı örneklerden biri, mimari tasarım ve yapım tekniğindeki ustalığın somut göstergesi olan dünyanın en eski mozaik döşemesi Terrazo Yapısı’dır. Bu yapı, dönemin estetik ve teknik becerilerini yansıtırken, tinsel yaşamın önemli bir unsuru olan “ata/ölüm kültü”nü simgeleyen Kafataslı Yapı, bölgenin ruhani ve ritüelistik boyutuna ışık tutar. Güneydoğu Anadolu’nun bilinen ilk Dikilitaşlı Yapısı olan Saltaşlı Yapı ve düzenli bir sırada dizilmiş dikilitaşların yer aldığı geniş meydan Plaza, dönemin mimari ustalığını ve toplumun mekan kullanma becerisini sergileyen ayrıcalıklı yapı kompleksleridir.