Prof. Dr. Tansel TERCAN
Liderlerin uçakları Antalya'dan kalktı. İki gün boyunca kürsüye çıkan devlet ve hükümet başkanları sözlerini söylediler, fotoğraflarını çektirdiler, ülkelerine döndüler. Şimdi COP31'in asıl zor kısmı başlıyor: müzakereciler, gece yarılarına uzanan toplantılar ve 20 Kasım'da kabul edilecek metnin her bir kelimesi için verilecek mücadele.
Bu yazıda üç şeye değinmek istiyorum. Önce otuz yıllık iklim diplomasisinin bize bıraktığı mirası kısaca hatırlatacağım. Ardından Antalya'daki ilk haftanın ve liderler zirvesinin gerçekte ne söylediğini okumaya çalışacağım. Son olarak da bugüne kadar pek az ele alınan bir soruyu soracağım; Bu zirve Türkiye'nin ekonomisini, siyasetini, toplumunu ve Türk dünyasıyla ilişkisini nasıl değiştirecek?
İklim diplomasisinin asıl sorunu söz vermek değil, sözünü tutmaktır.
Hikâye 1992'de Rio de Janeiro'da başladı. Dünya Zirvesi'nde imzaya açılan Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 1994'te yürürlüğe girdi ve bugün 198 tarafa ulaştı. Taraflar Konferansı, yani COP, bu sözleşmenin en üst karar organıdır. Önemi tek bir cümlede saklı; Bu, yeryüzündeki en küçük ada devletinin en büyük emisyon sahibiyle aynı masada, eşit söz hakkıyla oturduğu tek iklim platformu. Kararlar oy çokluğuyla değil, uzlaşıyla alınıyor. Bu, zirvelerin hem en büyük gücü hem de en büyük zaafı. Güçlüdür, çünkü alınan karar herkesindir. Zaafıdır, çünkü tek bir ülke bile metinden en iddialı cümleyi çıkarabilir.
Otuz yılın kilometre taşları bu çelişkiyle doludur. 1997'de Kyoto Protokolü, gelişmiş ülkelere ilk kez bağlayıcı hedefler koydu; ancak dönemin en büyük emisyon sahibi olan Amerika Birleşik Devletleri protokolü onaylamadı. 2009'da Kopenhag'da yeni bir anlaşma çıkmadı; ancak gelişmiş ülkeler, 2020'ye kadar yılda 100 milyar dolar iklim finansmanı sağlamaya söz verdiler. Bu söz ancak 2022'de, iki yıl gecikmeyle tutulabildi. Kyoto'nun ikinci dönemi için Doha'da kabul edilen değişiklik ise, uygulanacağı dönemin son günü olan 31 Aralık 2020'de yürürlüğe girdi.
2015'teki Paris Anlaşması otuz yılın en büyük başarısı oldu: Isınmayı 2 derecenin belirgin biçimde altında tutmak ve 1,5 dereceyle sınırlamak için çaba göstermek. Sonraki zirveler bu iskeleti doldurdu. Glasgow'da kömür ilk kez bir COP metnine dahil edildi. Şarm El-Şeyh'te kayıp ve zarar fonu kuruldu. Dubai'de "fosil yakıtlardan uzaklaşma" ifadesi ilk kez bir karara dahil edildi. Bakü'de 2035'e kadar gelişmekte olan ülkelere yılda en az 300 milyar dolar, tüm kaynaklarla birlikte 1,3 trilyon dolar finansman hedeflendi. Geçen yıl Belém'de ise uyum finansmanını 2035'e kadar üç katına çıkarma çağrısı yapıldı; ancak fosil yakıtlardan çıkış yol haritası ortak metne giremedi.
Bir kararın, uygulanacağı dönemin son gününde yürürlüğe girmesi, iklim diplomasisinin en acı ironisidir.
Bu otuz yılın bilançosu açık. Dünya Meteoroloji Örgütü'ne göre 2024, yaklaşık 1,55 derecelik ısınmayla kayıtlardaki en sıcak yıl oldu. Climate Action Tracker'ın Antalya'da 12 Kasım'da açıkladığı güncel projeksiyona göre mevcut politikalarla dünya bu yüzyılın sonunda yaklaşık 2,7 derece ısınacak. Tüm sözler ve hedefler tutulursa, bu rakam 2,1 dereceye kadar düşebilir. Kayıp ve zarar fonuna 2026 baharı itibarıyla 822 milyon dolar taahhüt edilmişti, bunun yalnızca 449 milyon doları ödenmişti. Gelişmekte olan ülkelerin yıllık uyum ihtiyacı 305 milyar dolar olarak hesaplanırken, 2024'te sağlanan uluslararası kamu uyum finansmanı 28 ile 32 milyar dolar arasında kaldı.
Neden? Bence beş temel neden var. Birincisi, Paris'in gücü olan gönüllülük aynı zamanda en büyük zaafıdır; hedefine ulaşamayan ülke bir yaptırımla karşılaşmaz ve "ahde vefa" siyasi iradenin insafına kalır. İkincisi, ekonomist Mancur Olson'un tarif ettiği kolektif eylem sorunu; Temiz atmosferden herkes yararlanır, ama bedelini kimse tek başına ödemek istemez. Üçüncüsü, Mark Carney'nin "ufuk trajedisi" dediği durum; Seçimler dört beş yılda, şirket bilançoları üç ayda bir yapılır; iklim ise on yıllarla hesap tutar. Dördüncüsü, gecikmiş finansman sözlerinin yarattığı güven açığı. Beşincisi, jeopolitik dalgalanmalar; Amerika Birleşik Devletleri'nin Paris Anlaşması'ndan ikinci kez çekilmesi Ocak 2026'da yürürlüğe girdi ve ABD yönetimi iklim sözleşmesinin kendisinden de çekilme kararını açıkladı.
Atmosfer, verilen sözleri değil, yayılan tonları sayar.
Ve Antalya.
COP31'in ilk haftası, bu otuz yıllık tablonun tüm gerilimlerini tek bir salonda bir araya getirdi. Zirve, gündem tartışmasıyla açıldı. Afrika Grubu, uyum finansmanını üç katına çıkarma hedefinin ayrı bir gündem maddesi olarak müzakere edilmesini istedi; uzlaşı sağlanamayınca COP31 Başkanı Murat Kurum konunun mevcut gündem maddeleri altında ele alınmasına karar verdi. Bu, hedefin tanımlanması ve izlenmesi için şimdilik resmî bir müzakere sürecinin olmayacağı anlamına geliyor.
İkinci gün Brezilya, COP30 başkanlığının mirası olarak fosil yakıtlardan geçiş için bir yol haritası sundu. 2033'e kadar atılacak adımları ve ülkelerin hazırlık düzeyini ölçen bir endeksi içeren bu belge bağlayıcı değil, gönüllü bir rehberdir. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, fosil yakıtlardan çıkışı bir tabu olarak görmeyi bırakma ve 2028'e kadar ölçülebilir ilerleme gösterme çağrısında bulundu.
11-12 Kasım'daki liderler zirvesinde ise iki tablo yan yana durdu. Bir yanda iklimi artık bir ekonomi ve güvenlik meselesi olarak gören, çok taraflılığı savunan konuşmalar vardı. Öte yandan, ilk gün yaklaşık 40, ikinci gün yaklaşık 25 liderin kürsüye çıktığı, dünyanın en büyük emisyon sahibi ülkelerinin liderlerinin ise Antalya'ya gelmediği bir zirve. Somut taahhütler de sınırlı kaldı; İngiltere, Norveç ve Kanada 2030'a kadar 10 milyar dolarlık uluslararası iklim finansmanı seferber etmeyi hedefleyen bir ortaklık başlattı; Solomon Adaları, Yeşil İklim Fonu'na katkı veren ilk küçük ada devleti oldu. Buna karşılık Pasifik'in dayanıklılık fonu için düzenlenen taahhüt toplantısından yeni para çıkmadı.
Müzakere masasında ise yeni bir kriz ortaya çıktı. Rusya, Suudi Arabistan ve aralarında Hindistan ile Çin'in de bulunduğu benzer düşünen gelişmekte olan ülkeler grubu, Türkiye ve Avustralya'nın baştan yönettiği "çatı karar" sürecinin meşruiyetini sorgulamaya başladı. Önümüzdeki günlerde bu sürecin nasıl sonuçlanacağı, ev sahipliğinin diplomatik başarısını belirleyecek.
Masada olmayan, kararın yükünden kurtulmaz; yalnızca kararın sahibi olmaktan vazgeçer.
Şimdi bugüne kadar pek az konuşulan bir soruya geliyorum; Bu zirve Türkiye için ne anlama geliyor?
Önce ekonomi. Türkiye'nin en büyük ihracat pazarı Avrupa Birliği, Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması'nın kesin uygulama dönemine 2026 başında geçti; demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi karbon yoğun ürünlerin karbon maliyeti artık sınırda hesaba katılıyor. Türkiye bu yıl buna kendi cevabını verdi; Geçen yıl yürürlüğe giren İklim Kanunu'nun ardından, Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği 27 Ağustos 2026'da Resmî Gazete'de yayımlandı. Sistem, yıllık 50 bin tonun üzerinde emisyonu olan demir-çelik, alüminyum, çimento ve elektrik üretimi gibi enerji yoğun tesisleri kapsıyor ve gelirlerinin en fazla yüzde 10'unun adil geçiş için kullanılmasını sağlıyor. Bu adımın ekonomik mantığı basit; Karbonun bir fiyatı artık kaçınılmaz. Soru, bu bedelin nerede ödeneceği ve gelirin nerede kalacağıdır.
Karbonun bedeli ya Ankara'da ödenir ya da Brüksel'de; asıl tercih, kazancın nerede kalacağıdır.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan liderler zirvesinde Türkiye'nin kurulu elektrik gücünde yenilenebilir enerjinin payının yüzde 60'ı aştığını, ulusal atık geri kazanım oranının 2017'deki yüzde 13'ten 2025 sonunda yaklaşık yüzde 40'a çıktığını açıkladı. Türkiye'nin önümüzdeki on yılda elektrik kullanımını yüzde 50 artırmayı ve atık üretimindeki artışı yarıya indirmeyi hedeflediğini söyledi. Bu hedefler, sanayiden turizme kadar her sektöre yeni bir yatırım alanı açıyor. Ama aynı zamanda bir uyarı da taşıyor; Fosil yakıtlı termik santraller 2024'te Türkiye'nin toplam emisyonlarının dörtte birinden fazlasını oluşturdu. Elektrifikasyon, ancak elektrik temizlendikçe iklim kazanımına dönüşür.
Turizm açısından da önemli bir fırsat var. Antalya, kasım ayında dünyanın en kalabalık uluslararası toplantılarından birini ağırlayarak, Türkiye turizminin sezon dışında da küresel ölçekte organizasyonları taşıyabileceğini gösterdi. Bu tecrübe, kongre ve toplantı turizmini 12 aya yaymanın en güçlü referansı olabilir. Avrupa'nın yeşil beyanlara getirdiği yeni kurallar düşünüldüğünde, ölçülebilir ve doğrulanabilir sürdürülebilirlik verisi Türk otelciliğinin önümüzdeki on yılda en değerli rekabet avantajı olacak.
Siyasi açıdan COP31 Türkiye için iki yeni şey getirdi. Birincisi, iklim zirvelerinin tarihinde ilk kez başkanlık rolleri iki ülke arasında bu şekilde paylaşıldı. Türkiye ev sahibi ve başkan, Avustralya müzakerelerin yöneticisi. Bu model başarılı olursa, gelecekte kuzey ile güney, sanayileşmiş ile gelişmekte olan ülkeler arasında köprü kuran ortak başkanlıkların önünü açabilir. İkincisi, ABD'nin masadan çekildiği bir dönemde orta ölçekli güçlere yeni bir alan açıldı. Türkiye, tarihsel olarak gelişmiş ülkeler listesinde yer alan, ancak gelişmekte olan bir ekonominin dinamiklerini taşıyan özgün konumuyla bu alanda arabulucu bir rol üstlenebilir. Bu rolün sınavı, önümüzdeki günlerde çatı kararın meşruiyetine yönelik itirazların nasıl aşılacağına dair verilecek.
Ev sahipliği on iki gün sürer; itibar ise verilen sözün ömrü kadar yaşar.
Sosyo-politik açıdan ise zirvenin en kalıcı etkisi belki de kamuoyunda olacak. İklim değişikliği, iki hafta boyunca Türkiye'de televizyon haberlerinin, gazete manşetlerinin, okul sohbetlerinin gündemine girdi. Sıfır atık hareketi, zirvenin en görünür başlıklarından biri oldu. Ama kamuoyu artık söylemin somut adımlara dönüşüp dönüşmediğini de izleyecek; Tek kullanımlık plastik düzenlemeleri, kömür bölgelerinde adil geçiş, kuraklıkla mücadelede su yönetimi ve şehirlerin iklim dayanıklılığı. Bir toplumun iklim bilinci, zirve haftasının coşkusuyla değil, ondan sonraki yıllardaki tutarlılığıyla ölçülür.
Ve bugüne kadar en az konuşulan boyut; Türk dünyası.
Farkında mıyız bilmiyorum; iklim diplomasisinin tarihinde ilk kez, üç yıl içinde iki COP başkanlığı Türk devletlerinde toplandı. 2024'te Bakü'de COP29, 2026'da Antalya'da COP31. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Antalya öncesinde ülkesinin amacının Bakü'nün mirasını Antalya'nın kararlarına bağlamak olduğunu söyledi ve liderler zirvesine katıldı. Kazakistan, Antalya'da kendi pavyonunu açarak yeşil dönüşüm, Aral Gölü'nün yeniden canlandırılması ve yeşil enerji altyapısına yönelik çok sayıda anlaşma ve etkinliğe ev sahipliği yaptı. Türkmenistan'da kırsal yerleşimler için güneş enerjili mini şebekelerin kurulmasına yönelik bir anlaşma imzalandı.
Bu tablo, Türk dünyası için tarihî bir fırsatı işaret ediyor. Azerbaycan, Hazar'daki deniz sektöründe 157 gigavat, karada ise 135 gigavat yenilenebilir enerji potansiyeline sahip olduğunu belirtiyor. Karadeniz'in altından geçecek bir elektrik kablosu ve Azerbaycan, Gürcistan, Türkiye ve Bulgaristan'ı birbirine bağlayacak bir kara güzergâhı üzerinde çalışılıyor. Hazar'ın doğu kıyılarını Kazakistan ve Özbekistan'a bağlayacak bir yeşil enerji koridoru da gündemde. Öte yandan, Orta Asya, iklim krizinin en ağır etkilerini yaşayan bölgelerden biri. Tanrı Dağları ve Pamir'deki buzulların erimesi, kuraklık, çölleşme ve Aral faciası su ve gıda güvenliğini doğrudan tehdit ediyor.
Kazakistan'daki üniversitelerde yıllardır sürdürdüğüm akademik çalışmalar bana şunu öğretti; Türk dünyası iklim krizini birbirinden ayrı coğrafyalarda değil, ortak bir kaderde yaşıyor. Bu yüzden önerim, Türk Devletleri Teşkilatı çatısı altında üç somut adım atılmasıdır. Birincisi, ortak bir iklim ve su diplomasisi platformu. Buzullardan nehirlere, Hazar'dan Aral'a kadar suyun ortak yönetimi için bilimsel ve siyasi bir mekanizma. İkincisi, "Yeşil Orta Koridor". Orta Koridor'u yalnızca bir ulaştırma hattı olarak değil, yeşil elektriğin, düşük karbonlu lojistiğin ve dijital altyapının birlikte taşındığı bir kalkınma omurgası olarak tasarlamak. Üçüncüsü, Avrupa'nın sınırda karbon düzenlemesiyle uyumlu ortak bir karbon ölçüm ve doğrulama altyapısı ile Türk dünyası üniversiteleri arasında ortak bir iklim eğitimi ağı.
Bakü'de başlayan cümle Antalya'da tamamlanırsa, Türk dünyası iklim diplomasisinde ilk kez kendi paragrafını yazmış olur.
Peki bütün bunlara evrensel bir pencereden baktığımızda ne görüyoruz?
Nobel ödüllü ekonomist Elinor Ostrom, büyük ortak sorunların tek bir merkezden değil, birbirini tamamlayan pek çok karar merkezinden çözülebileceğini savunur. Ostrom buna "çok merkezli yönetişim" der. Antalya'da tam olarak bunu görüyoruz. Uzlaşı kuralı nedeniyle ana müzakere metninde en iddialı adımlar zorlanırken, ilerleme istekli ülkelerin koalisyonlarından, şehirlerden, bölgesel iş birliklerinden ve gönüllü yol haritalarından geliyor. Çok kutuplu bir dünyada iklim, tek bir masada değil, birbirine bağlı pek çok masada kurtarılacak. Türk dünyası da bu masalardan biri olabilir.
Çok kutuplu bir dünyada iklim, tek bir masada değil, pek çok masada kurtarılacak.
Önümüzdeki haftaya dair öngörülerim de şöyle. Fosil yakıtlardan çıkış için bağlayıcı bir takvimin ortak metne girmesini beklemiyorum; Brezilya'nın gönüllü yol haritası büyük olasılıkla metinde yalnızca not edilecek. Türkiye başkanlığının elektrifikasyon hedefinin çatı karara girmesi, Dubai'de kabul edilen yenilenebilir enerji ve verimlilik hedefleriyle birlikte anılması hâlinde mümkün görünüyor. Uyum finansmanının üç katına çıkarılması için bir başlangıç yılı ve takvimin belirlenmesi, gelişmekte olan ülkeler açısından zirvenin en önemli kazanımı olur; bu konunun teknik bir sürece havale edilmesi de güçlü bir ihtimal. Metan konusunda ise gönüllü taahhütlerin genişlemesi bekleniyor. Ama zirvenin kaderini belirleyecek asıl soru, çatı karara yönelik meşruiyet itirazlarının aşılıp aşılamayacağı olacak.
COP31'in gerçek başarısı, yine bu zirvede alınan kararlarla değil; gelecek yıl bu kararlardan hangilerinin uygulandığıyla ölçülecek. "Uygulamanın COP'u" iddiasının karşılığı, Antalya'dan çıkan her kararın yanına bir takvim, bir sorumlu ve bir ölçütün konmasıdır.
Uygulama zirvesi, ancak uygulanan kararlarıyla anılırsa, uygulama zirvesi olur.
Bu zirvenin bir turizm kentinde yapılması bana hâlâ çok anlamlı geliyor. Turizm, insanı insana, kültürü kültüre bağlayan bir sektördür. İklim diplomasisinin de asıl ihtiyacı bu; farklı çıkarları, farklı tarihleri, farklı sorumlulukları olan ülkeleri aynı sofrada buluşturmak. Antalya bu sofrayı kurdu. Şimdi sıra, o sofradan kalkıldığında geriye ne kalacağında.
Otuz yıl önce Berlin'de başlayan yolculuk bugün Antalya'da sürüyor. Bu otuz yılda dünya, iklim krizinin varlığını kabul etti, ortak hedefler belirledi ve kurumlar kurdu. Şimdi sıra en zor işte… Sözünü tutmakta.
Otuz yıl boyunca söz verdik; şimdi hesap verme zamanı.