Yazan Dr. Nurfer TERCAN
Bir milleti esaretten kurtarmak mümkündür. Peki, o milleti sürekli kurtarılmayı bekleme alışkanlığından kim kurtaracak?
Tarihin en çetin mücadelesi, bazen savaş meydanlarında değil, insanın kendi zihninde başlar. Çünkü bir ülkenin sınırlarını özgürleştirmekle, o ülkede yaşayan insanların düşüncesini, iradesini ve sorumluluk bilincini özgürleştirmek aynı şey değildir. İlki bir zaferle tarihe geçebilir; ikincisi ise kuşaklar boyunca süren bir medeniyet meselesidir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün tarihsel mücadelesini yalnızca kazandığı savaşlarla, kurduğu Cumhuriyet'le ve gerçekleştirdiği dönüşümlerle değerlendirmek, onun düşünsel mirasının önemli bir boyutunu eksik bırakır. Asıl üzerinde durulması gereken, bağımsızlığı kazanmış bir milletin kendi geleceğini kurabilmesi için akla, bilgiye ve iradeye nasıl kavuşacağı sorusudur.
Çünkü bir milleti kurtarmakla, o millete kendi kurtuluşunun sorumluluğunu kazandırmak arasında derin bir fark vardır. Gazi Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın çalışma arkadaşı Hasan Rıza Soyak'ın yıllar sonra kaleme aldığı Antalya hatırası, tam da bu fark üzerine düşünmemize imkân verir.
Anlatıda, bir milletin geleceğine ilişkin ağır sorumlulukların ortasında, kendi insanlığını hatırlatan bir Mustafa Kemal vardır.
Kendisine atfedilen sözlerden biri, bütün tarihsel görkemin ötesinde, insanın ve toplumun sınırlarına ilişkin sarsıcı bir hakikati dile getirir:
“Fakat nihayet ben de bir insanım be birader. Kutsî bir kuvvetim yoktur ki!”
Bu sözler, olaydan yıllar sonra yayımlanmış bir hatıratın tanıklığıyla günümüze ulaşmıştır. Ancak anlatının düşündürdüğü mesele, tarihsel kaynağın sınırları gözetilerek, bütün ağırlığıyla tartışılabilir.
Bir insan, bir milletin bağımsızlığına öncülük edebilir. Fakat o milletin aklını, vicdanını ve iradesini sonsuza kadar kendi yerine kullanamaz.
İşte bu nedenle Atatürk'ü anlamak, onu insanüstü bir kudretin sahibi olarak görmek değil; insanın kendi aklı, emeği ve ortak sorumluluk bilinciyle neleri başarabileceğini kavramaktır.
Atatürk bizden biridir.
Çünkü onun tarihsel büyüklüğünü anlamlı kılan, insan olmanın sınırlarını aşmış olması değil; o sınırların içinde, kendisinden sonraki kuşakların geleceğini düşünebilmiş olmasıdır.
Ve bugün, aramızdan ayrılışının 88. Yılında asıl sorumuz belki de şudur:
Biz, Atatürk'ü yalnızca hatırlayan bir millet miyiz; yoksa onun işaret ettiği sorumluluğu üstlenebilen bir toplum olmayı ne ölçüde başarabildik?
Bir Hatıratın Açtığı Pencere
1930 yılı.
Cumhuriyet henüz yedi yaşındadır.
Türkiye, uzun savaş yıllarının ardından ekonomik ve toplumsal yeniden yapılanma sürecindedir. Tarımsal üretim, sanayileşme, eğitim, altyapı ve kamu yönetimi alanlarında önemli ihtiyaçlar bulunmaktadır. Osmanlı'dan devralınan borç yükümlülükleri devam etmekte, 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı'nın etkileri de giderek daha fazla hissedilmektedir.
Bağımsızlık kazanılmış, Cumhuriyet kurulmuştur.
Ancak siyasi bağımsızlığın ardından ekonomik kalkınmayı sağlamak, kurumları geliştirmek ve toplumun yaşam koşullarını iyileştirmek uzun soluklu bir süreçtir.
Gazi Mustafa Kemal'in 1930 yılındaki yurt gezileri de bu dönemin koşulları içinde değerlendirilmelidir.
Yakın çalışma arkadaşı Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar adlı eserinde, 6 Mart 1930 tarihinde Antalya'da geçtiğini belirttiği bir konuşmayı aktarır.
Soyak'ın anlatımına göre Mustafa Kemal, halkın karşılaştığı güçlüklerden söz ederken büyük bir sıkıntı içindedir.
Hatıratta kendisine atfedilen sözler arasında şu cümle yer alır:
“Bunalıyorum çocuk, büyük bir ızdırap içinde bunalıyorum...”
Soyak'ın aktardığı konuşmada, ülkenin maddi ve manevi güçlüklerinin yanı sıra toplumun her şeyi yöneticilerden bekleme alışkanlığı üzerinde de durulur.
Anlatının en dikkat çekici ifadelerinden biri şudur:
“Fakat nihayet ben de bir insanım be birader. Kutsî bir kuvvetim yoktur ki!”
Bu sözleri değerlendirirken önemli bir tarihsel ayrımı korumalıyız.
Elimizde, konuşmanın gerçekleştiği anda tutulmuş eksiksiz bir tutanak ya da ses kaydı değil; olaydan yıllar sonra yayımlanmış, Mustafa Kemal Atatürk'ün yakın çalışma arkadaşı Hasan Rıza Soyak'ın tanıklığına dayanan bir hatırat bulunmaktadır. Bu nedenle konuşmanın kelimesi kelimesine aktarıldığını kesin olarak ileri süremesek de tarihsel yakınlığı ve tanıklık değeri bakımından dikkate alınmayı hak eden bu anlatıyı yalnızca geçmişten kalan bir hatıra olarak okumak yeterli değildir. Asıl önemli olan, satırların ardındaki insani derinliği, toplumsal sorumluluğu ve bir milletin geleceğine ilişkin düşünsel kaygıyı kavrayabilmektir. Çünkü bazı tarihsel tanıklıklar, yalnızca ne yaşandığını öğrenmek için değil; öğrendiklerimizin bugün bize ne söylediğini düşünmek ve o hakikati kendi vicdanımızda içselleştirmek için okunmalıdır.
Bununla birlikte, Soyak'ın tanıklığı, Gazi Mustafa Kemal'in yakın çevresinde nasıl hatırlandığını ve dönemin sorunlarının nasıl anlamlandırıldığını incelemek açısından dikkate değerdir.
Dahası, anlatıda öne çıkan düşünce, Cumhuriyet'in yurttaşlık, eğitim ve toplumsal gelişme hedefleri üzerine daha geniş bir sorgulamaya imkân tanır.
Bir toplumun geleceği, tek bir insanın iradesine ne ölçüde emanet edilebilir?
Kurtarılmayı Beklemek ile Sorumluluk Üstlenmek Arasında
Toplumların karşılaştığı güçlükler yalnızca ekonomik kaynakların yetersizliğiyle açıklanamaz. Kurumların niteliği, eğitim imkânları, toplumsal alışkanlıklar ve bireylerin ortak hayata katılma biçimleri de gelişmenin yönünü etkiler.
İnsan bazen karşılaştığı sorunların çözümünü bütünüyle kendisi dışında arar. Bir yöneticiye, bir kuruma, bir otoriteye veya olağanüstü nitelikler atfettiği bir kişiye yönelir. Elbette kamusal sorunların çözümünde devletin ve kurumların sorumluluğu vardır. Yurttaşın kamu hizmeti beklemesi de meşru bir haktır. Ancak bu haklı beklenti ile toplumun bütün sorunlarının tek bir kişinin iradesiyle çözülebileceğine inanmak aynı şey değildir.
Soyak'ın aktardığı konuşmanın düşündürdüğü temel ayrım burada ortaya çıkar. Bir toplumun ilerlemesi, yalnızca yönetenlerin kararlarına değil; kurumların işleyişine, bilgi üretimine, eğitime, hukuka, emeğe ve yurttaşların toplumsal hayata katılımına da bağlıdır.
Bu nedenle Cumhuriyet'i yalnızca bir yönetim biçimi olarak değil, aynı zamanda bir yurttaşlık sorumluluğu çerçevesinde de değerlendirmek mümkündür.
Tebaa olmaktan yurttaş olmaya geçiş, yalnızca hukuki statünün değişmesiyle sınırlı değildir. Bireyin kendisini ortak hayatın hak sahibi ve sorumlu bir öznesi olarak görmesiyle de ilgilidir.
Burada düşünsel açıdan önemli bir mesele vardır:
Bir insanın tarihsel büyüklüğünü kabul etmek, toplumun kendi sorumluluğunu ona devretmesini gerektirmez.
Atatürk'ü gerçekten anlamak, ondan her şeyi bekleyen bir toplum olmak değil; onun milletine duyduğu güveni kendi aklımızda, vicdanımızda ve sorumluluğumuzda yaşatabilmektir.
Cumhuriyet'in Görünmeyen İnşası
Bir devletin kuruluş tarihi bellidir.
Bir okulun, fabrikanın veya kurumun açıldığı gün kayıtlara geçirilebilir.
Fakat bir toplumun düşünme alışkanlıklarının ne zaman ve ne ölçüde değiştiğini kesinlikle belirlemek mümkün değildir. Çünkü toplumsal dönüşüm, yalnızca hukuki düzenlemelerden ve kurumsal yapılardan ibaret değildir.
Okul açmakla öğrenme kültürünün gelişmesi aynı şey değildir.
Bilim kurumları oluşturmakla bilimsel düşüncenin toplumsal hayatta yerleşmesi aynı şey değildir.
Hukuk düzeni kurmakla adalet duygusunun gündelik ilişkilerde karşılık bulması da aynı şey değildir.
Bütün bunlar birbirini destekleyen, ancak farklı zamanlarda ve farklı koşullarda gelişen süreçlerdir. Cumhuriyet'in eğitim, hukuk, ekonomi ve kamu yönetimi alanındaki dönüşümlerini değerlendirirken bu uzun vadeli boyutu göz önünde bulundurmak gerekir.
Soyak'ın aktardığı konuşmada, uzmanlık sahibi, bilgili, geniş düşünceli ve çalışkan insanlara duyulan ihtiyacın vurgulanması da bu açıdan anlamlıdır.
Buradan hareketle şu düşünceye ulaşabiliriz:
Bir toplumun gelişmesi, yalnızca sahip olduğu maddi kaynaklarla değil; o kaynakları değerlendirebilecek bilgi, kurum ve insan birikimiyle de ilişkilidir.
Bilgi, sorumlulukla birleşmediğinde toplumsal faydaya dönüşmeyebilir.
Kurumlar, onları yaşatacak ilkeler ve insanlarla desteklenmediğinde beklenen işlevlerini yerine getiremeyebilir. Ve hiçbir toplumsal dönüşüm, yalnızca kuruluş anındaki iradeyle tamamlanmış sayılmaz.
Medeniyet, insanın ne bildiğiyle değil; bildiğini neye dönüştürdüğüyle başlar.
Bu nedenle Cumhuriyet'in kuruluşunu tarihsel bir olay, onun kurumsal ve toplumsal gelişimini ise kuşaklar boyunca devam eden bir süreç olarak düşünmek gerekir.
Bir Fincan Kahve ve Tarihin Sessizliği
Soyak'ın hatıratında Antalya'daki konuşmanın sonunda dikkat çekici bir ayrıntı daha yer alır. Anlatıya göre Mustafa Kemal'in gözleri dolar. Ardından Soyak'tan kahve getirilmesini ister.
Soyak, onun gözyaşlarını görmesini istemediğini düşünerek odadan çıkar ve hemen geri dönmez.
Bu sahne, bir tanığın yıllar sonra kaleme aldığı hatırasının bir parçasıdır.
Dolayısıyla Mustafa Kemal'in o anda ne hissettiğini veya kahve istemesinin gerçek nedenini kesin biçimde bildiğimizi söyleyemeyiz.
Soyak'ın gözlemi ile bu gözleme yüklediği anlamı birbirinden ayırmak gerekir. Yine de anlatı, tarihsel kişiliklerin insani yönlerini düşünmek açısından etkileyicidir.
Bir fincan kahve…
Bir odanın sessizliği…
Ve bir tanığın hafızasında kalan duygusal bir an.
Bu sahneyi okurken asıl üzerinde durulması gereken, gözyaşlarının ardındaki duyguları kesin biçimde adlandırmak değildir. Daha önemli olan, büyük tarihsel sorumluluklar üstlenmiş insanların da sınırlı imkânlarla, zaman baskısıyla ve çözülememiş sorunlarla karşı karşıya kaldığını hatırlamaktır. Çünkü güçlü olmak, her soruna tek başına çözüm bulabilmek anlamına gelmez.
Sorumluluk sahibi olmak da insanın kendi sınırlarını inkâr etmesini gerektirmez. Aksine, sınırların farkında olmak; kurumlara, bilgiye, iş birliğine ve ortak emeğe duyulan ihtiyacı daha görünür kılar.
İnsan olmanın derinliği, her şeye yetebilmekte değil; her şeye yetemeyeceğini bilirken sorumluluktan vazgeçmemektedir.
Saat Dokuzu Beş Geçe
Bugün 10 Kasım.
Saat dokuzu beş geçe Türkiye'nin pek çok yerinde sirenler çalacak, insanlar saygı duruşunda bulunacak.
Mustafa Kemal Atatürk, aramızdan ayrılışının 88. Yılında anılacak.
Bu anma, yalnızca geçmişe yönelmiş bir hatırlama olarak kalmak zorunda değildir. Aynı zamanda Cumhuriyet'in kuruluşundan bugüne uzanan toplumsal sorumluluklar üzerine düşünmek için de bir fırsattır. Çünkü anmak ile anlamak birbirini tamamlayan, fakat aynı olmayan iki eylemdir.
Anmak, geçmişe duyulan saygıyı ifade eder.
Anlamak ise geçmişte yaşananları bugünün sorularıyla yeniden değerlendirmeyi gerektirir.
Gazi Mustafa Kemal'in fotoğrafını duvara asmak, adını meydanlarda yaşatmak, sözlerini hatırlamak tarihsel hafızanın parçalarıdır. Fakat onun düşünsel mirasını değerlendirmek, bu sembollerin ötesinde bir çabayı da gerekli kılar.
Bir çocuğa yalnızca bilgi aktarmak yerine düşünmeyi öğretmek…
Bir gencin soru sormasına imkân tanımak…
Bilimsel yöntemi ve eleştirel düşünceyi önemsemek…
Emeğin değerini teslim etmek…
Hukukun ve kurumların kişilere bağlı olmadan işleyebilmesini gözetmek…
Ortak geleceği yalnızca başkalarının kararlarına bırakmamak…
Bunların her biri, Cumhuriyet'in yurttaşlık anlayışı üzerine düşünürken önem taşıyan sorumluluktur. Çünkü Cumhuriyet, yalnızca geçmiş kuşaklardan devralınan bir tarihsel miras değil; her kuşağın kendi koşulları içinde yeniden anlamlandırdığı ortak bir yaşam düzenidir.
Atatürk Bizden Biridir
Bugün Gazi Mustafa Kemal'i düşünürken, Hasan Rıza Soyak'ın hatıratında yer verdiği Antalya anlatısı da zihnimde beliriyor.
Bir milletin tarihine yön vermiş bir insanın, kendisine atfedilen olağanüstü beklentiler karşısında insan olmanın sınırlarını hatırlattığı bir anlatı…
“Ben de bir insanım be birader…”
Bu sözün hatıratta yer aldığı biçimi bile düşündürdüğü çok şey var.
Atatürk'ün tarihsel rolünü anlamak için onu insanüstü bir varlık olarak tasavvur etmek gerekmez. Onun askeri ve siyasi faaliyetlerini, Cumhuriyet'in kuruluşundaki yerini, gerçekleştirdiği dönüşümleri ve yaşadığı dönemin koşullarını tarihsel belgeler ışığında değerlendirmek mümkündür.
İnsani yönüne ilişkin hatıratlar ise bu tarihsel incelemeyi tamamlayan, ancak kendi kaynak sınırları içinde ele alınması gereken tanıklıklardır.
Bu ayrımı korumak, saygıyı azaltmaz.
Tam tersine, tarihsel kişilikleri daha gerçekçi ve daha derinlikli bir biçimde anlamamıza yardımcı olur.
Aramızdan ayrılışının üzerinden 88 yıl geçti.
Bugün onun döneminden farklı bir dünyada yaşıyoruz. Toplumsal ihtiyaçlarımız, teknolojik imkânlarımız ve karşılaştığımız sorunlar değişti.
Ancak Soyak'ın aktardığı konuşmanın gündeme getirdiği soru, bugün de düşünmeye değerdir:
Bir toplum, kendi geleceğinin sorumluluğunu ne ölçüde üstlenebilmektedir?
10 Kasım'ın en anlamlı sorularından biri budur. Çünkü bir milletin kurucusuna duyulan saygı, yalnızca geçmişte yapılanları hatırlamakla değil, geleceğe karşı gösterdiği özenle de anlam kazanır.
Bugün bir dakikalığına duracağız.
Ama o bir dakikanın anlamı, sonrasında nasıl yürüdüğümüzde saklı.
Atatürk bizden biridir.
Çünkü tarihsel büyüklük, insan olmanın dışında değil; insanın aklı, iradesi, emeği ve başkalarıyla birlikte hareket edebilme yeteneği içinde ortaya çıkar. Onu gerçekten anlamak, kendisine atfedilen her sözün kesinliğine sorgusuz inanmak da değildir.
Tarihsel kaynakları dikkatle okumak, tanıklıkları belgelerden ayırmak ve geçmişi bugünün sorumluluklarıyla ilişkilendirebilmektir.
Atatürk'ü anlamak, onun her şeyi yapmış olduğuna inanmak değil; bizim de yapmamız gereken şeyler olduğunu idrak etmektir. Çünkü bir milletin geleceği, yalnızca kendisini kurtaranların değil; o kurtuluşun değerini anlayıp sorumluluğunu üstlenen kuşakların da eseridir.
Ve belki de 10 Kasım'ın en derin anlamı burada saklıdır:
Bir insanı gerçekten yaşatmak, onu tarihin dışına çıkarıp erişilmez kılmak değil; bıraktığı düşünsel mirası bilgiyle, vicdanla ve sorumlulukla geleceğe taşıyabilmektir.
Saygıyla, minnetle, özlemle ve rahmetle anıyoruz. Ruhu şad, hatırası daima aziz olsun.
Kaynak notu: Yazının merkezindeki Antalya anlatısı, Hasan Rıza Soyak'ın Atatürk'ten Hatıralar adlı eserinin 1973 tarihli baskısına (s. 405–406) atıf yapılmıştır.
