Yazan Dr. Erdem ULAŞ
1980'lerin sonlarında Sovyetler Birliği'nde milliyetçi hareketlerin güçlenmesiyle birlikte Moldova'daki Türk Gagauzlar da dil, kültür ve siyasi gelecekleri konusunda daha fazla güvence talep etmeye başladı. 1988'de Komrat'ta aydınların başlattığı çalışmalar, Gagauz Halkı (Gagauz Halkı/Gagauz Halkı hareketi) hareketinin ortaya çıkmasına ve 1989'da özerklik talebinin açıkça gündeme gelmesine yol açtı.
19 Ağustos 1990'da Komrat'ta, Gagauzların yaşadığı bölgelerden çeşitli düzeylerde seçilmiş 700'den fazla milletvekili/delege toplandı. Kongre, Moldova Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nden siyasi olarak ayrıldığını ilan ederek Gagauz Cumhuriyeti'nin Sovyetler Birliği içinde kurulmasını ilan etti.
ÖNEMLİ!
19 Ağustos 1990'daki ilan, Sovyetler Birliği'nden bağımsızlık ilanı değildi.
Gagauz liderliği, Moldova'dan ayrılmayı fakat SSCB içinde kalmayı hedefliyordu.
PEKİ..
Neden böyle bir karar alındı?
Dönemin Moldova yönetimi giderek Moldovaca/Rumence merkezli ulusal politikalar uygulamaya başlıyor, Latin alfabesine geçiş ve Romanya ile birleşme düşüncesi güçleniyordu. Gagauzlar ise kendi Türk dillerinin, kültürlerinin ve siyasi haklarının geleceği konusunda endişe duyuyordu.
Bu nedenle Gagauz hareketinin temel düşüncesi kabaca:
“Moldova içinde haklarımız güvence altında değilse, kendi siyasi yapımızı oluşturalım.” şeklinde gelişti.
Moldova'nın tepkisi,
Kişinev yönetimi 19 Ağustos'taki kararı kabul etmedi. 21 Ağustos 1990'da Gagauz Cumhuriyeti'nin ilanını ve kongrenin kararlarını hukuka aykırı ilan etti. Moldova güvenlik güçlerinin bölgeye yönelmesi gerilimi artırdı; ancak Sovyet birliklerinin bölgeye gelmesi daha büyük bir çatışmanın önüne geçti.
Sonraki süreç
İlginç olan, Gagauzların 1991'de Moldova'nın bağımsızlığına rağmen Sovyetler Birliği'nde kalma yönünde çok güçlü bir tercih göstermesi. Mart 1991'deki referandumda Sovyetler Birliği'nde kalma yönünde neredeyse oybirliğiyle sonuç çıktı.
Ancak SSCB'nin Aralık 1991'de dağılmasıyla durum tamamen değişti. Gagauz Cumhuriyeti fiilen kendi yönetimini sürdüren, fakat uluslararası olarak tanınmayan bir yapı haline geldi.
Daha sonra uzun görüşmeler sonucunda mesele savaşla değil özerklik anlaşmasıyla çözüldü. Moldova Parlamentosu 23 Aralık 1994'te Gagauzya'nın özel hukuki statüsünü kabul etti; Gagauzya bugün Moldova içinde özerk bir bölgedir.
Gökoğuz Gagauz Türk spydaşlarımız Doğu-Batı arasında Türkistan ile Avrupanın ortasında kuzeyde ciddi siyasi ve politik manevralarla güçlenme srratejisi içindedir. Halklarımızın kardeşliğinin perçinlenmesi elzemdir!