Haber Merkezi Washington/İstanbul 21 Haziran 2026
- Wuhan Viroloji Enstitüsü'nde yürütülen bazı araştırmaların ABD kaynaklı fonlarla desteklendiğinin ortaya çıkmasıyla birlikte, gizli kalması gereken pek çok belge kamuoyuna sızdı.(bkz)
Haziran 2026’da, ABD Ulusal İstihbarat Direktörü Tulsi Gabbard’ın görev süresinin son günlerinde ODNI (Ulusal İstihbarat Direktörlüğü Ofisi) tarafından gizliliği kaldırılan "BIOLAB-Slides.pdf" başlıklı belgeler önemli bir gerçeği resmi olarak doğruladı.
Bu belgelere göre Pentagon, Biyolojik Tehdit Azaltma Programı (BTRP/CTR) kapsamında, aralarında Türkiye’nin de bulunduğu (ancak İsrail’in yer almadığı) 35 ülkede toplam 120 biyolojik laboratuvarı finanse etmektedir.
Söz konusu belgelerde; Black & Veatch ve Metabiota gibi yüklenici firmalar ile DTRA (Savunma Tehdit Azaltma Ajansı), CDC (Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri) ve USDA (ABD Tarım Bakanlığı) arasındaki kurumsal ağlar gözler önüne serilmektedir.
Ayrıca TAP projeleri kapsamında kuş gribi, Afrika domuz ateşi, veba ve şarbon gibi patojenlere yönelik yürütülen genom çalışmaları da bu kayıtlarda yer almaktadır. Bu durum; sağlanan fonları, istihbarat değerlendirmelerini, laboratuvar faaliyetlerini ve bugüne kadar kamuoyuna sunulan resmi anlatıyı yeniden sorgulanır hale getirmiştir.
Ayrıca TAP projelerinden olan, kuş gribi, Afrika domuz ateşi, veba, şarbon gibi patojenlerin genom çalışmaları yer almaktadır.
Belgeler doğrudan bir “biyolojik silah üretimi” kanıtı sunmasa da; “gain-of-function” (işlev kazanımı) benzeri genom incelemelerini, biyogüvenlik risklerini ve sivil sağlık kisvesi altında askeri yüklenicilerin üstlendiği aktif rolü açıkça ortaya koymaktadır. Öte yandan, belgelerdeki Ukrayna haritalarında yapılan coğrafi hatalar (Kiev’in yerinin yanlış gösterilmesi gibi) yeni bir tartışma doğurmuştur. Rusya bu hataları projenin gizli yürütüldüğüne dair bir “kanıt” olarak nitelendirirken, Ukrayna ise durumu “Rus dezenformasyonu” olarak yorumlamaktadır. Konuya ilişkin olarak Trump yönetimi, önceki dönemleri (özellikle Fauci dönemini) gerçekleri gizlemekle suçlamış ve bu fonları durdurduğunu açıklamıştır. Yaşanan bu süreç; biyolojik güvenlik, şeffaflık ve jeopolitik gerilimlerin kesişim noktasında kritik bir gelişme olarak değerlendirilmektedir. İstihbarat ve bilim çevrelerinde ise bazı hayati değerlendirmelerin kamuoyuna eksik yansıtıldığı öne sürülmektedir.
Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu Aktif Partner Ülkeler (35)
Türkiye’deki BTRP/CTR Programı
Türkiye, DTRA’nın Biyolojik Tehdit Azaltma Programı (BTRP) kapsamında işbirliği yapılan 35 partner ülkeden biri olarak listede yer almaktadır. Yapılan araştırmalara göre Türkiye'de; Ukrayna, Gürcistan veya Kazakistan’daki gibi büyük ölçekli laboratuvar inşası ya da riskli genom çalışmaları yürütülmemektedir.
Türkiye’deki programın temel odak noktaları şunlardır:
Eğitim, kapasite geliştirme, biyogüvenlik (biosafety/biosecurity) mentörlüğü ve mevcut kurumlara teknik destek.
TÜRKİYE’DE BİLİNEN KURUMLAR ve İŞBİRLİKLERİ
1-İstanbul Pendik Veteriner Kontrol Enstitüsü
Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren ve kuruluşu 1901 yılına dayanan enstitü, Pentagon’un Biyolojik Tehdit Azaltma Programı (BTRP/CTR) kapsamında Türkiye’deki ana temas noktalarından biridir. DTRA BTRP Bölgesel Bilim Ekibi, 2018 yılında kurumu ziyaret ederek resmi işbirliklerinin temelini atmıştır.
Türkiye’deki Program kapsamında, “Emerging Biosafety Professionals Mentorship” gibi eğitim projeleriyle devam etmektedir (DTRA FY2025 bütçe belgelerinde belirtilmiştir).
Tarım ve Orman Bakanlığı, Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü bünyesinde faaliyet gösteren ve kuruluğu 1901 olan İstanbul Pendik Veteriner Kontrol Enstitüsü (İstanbul Pendik Veterinary Control Institute) (bkz)
Pendik Veteriner Enstitüsü, DTRA / BTRP Bağlantısı (ABD İşbirliği) Pentagon’un Biyolojik Tehdit Azaltma Programı (BTRP/CTR) kapsamında Türkiye’deki ana temas noktalarından biridir.
Görev ve Faaliyet Alanları: Bakteriyoloji, viroloji ve parazitoloji alanlarında hayvan hastalıklarının teşhis ve analizini yapmak; bünyesinde Brucella Referans Laboratuvarı gibi ulusal merkezleri barındırmak; veteriner aşısı, serum ve biyolojik madde üretimi ile kontrolünü gerçekleştirmektir. Kurum, Biyogüvenlik Seviyesi 2 ve 3 (BSL-2 / BSL-3) laboratuvar altyapısına sahiptir.
PENTEGON VE PENDİK ENSTİTÜSÜ
Pentagon ile Yürütülen Ortak Faaliyetler: DTRA sponsorluğunda atık yönetimi, biyogüvenlik ve biorisk yönetimi eğitimleri düzenlenmiştir. Ayrıca BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve DTRA(*) ortaklığıyla Brucellosis (Bruselloz)(**) kontrolü projelerine teknik destek sağlanmıştır. Bu kapsamda Kasım 2025’te Pendik’te “One Health” (Tek Sağlık) çalıştayı gerçekleştirilmiştir. Aşılama stratejilerinin geliştirilmesi, laboratuvar kapasitesinin artırılması ve hayvan hareketlerinin kontrolü konularını kapsayan bu çalıştayda, BSL-3 laboratuvar turları ve biyogüvenlik çalışmaları da incelenmiştir.
(*) DTRA/ Defense Threat Reduction Agency (Savunma Tehdit Azaltma Ajansı veya Savunma Tehditlerini Azaltma Kurumu); doğrudan ABD Savunma Bakanlığı'nın bir kurumudur. DTRA'nın görevlerinden biri de CTR/Cooperative Threat Reduction Program (İşbirliğine Dayalı Tehdit Azaltma Programı) programını yürütmektir. CTR'nin altında ise BTRP/ Biological Threat Reduction Program (Biyolojik Tehdit Azaltma Programı) gibi alt programlar bulunur.
(**)Brusellozla /Bruselloz (Brucellosis); başta sığır, koyun ve keçilerde görülen bakteriyel bir hastalıktır.
Tarım ve Orman Bakanlığı’na bağlı diğer veteriner enstitüleriyle de genel olarak hayvan hastalıkları sürveyansı (gözetimi) ve biyogüvenlik eğitimleri kapsamında benzer işbirlikleri yapılmaktadır.
HAYVANLARDA DA TEK SAĞLIK
Fotoğraf; İstanbul Pendik Veteriner Kontrol Enstitüsü sayfasından alındı.
Yapılan çalıştay, Aşılama stratejilerinin geliştirilmesi, Laboratuvar kapasitesinin artırılması ve Hayvan hareketlerinin kontrolü gibi konuları kapsadı.
-BSL-3 laboratuvar turu ve biosafety çalışmaları (2010’lu yıllarda uluslararası workshop’larda ziyaret edildi).
- Türkiye, CTR/BTRP'nin faaliyet yürüttüğü ülkelerden biridir. CTR programının yıllık bütçe ve faaliyet raporlarında Türkiye için, “biosafety mentorship ve training” maddeleri geçiyor. Bu faaliyetler tek seferlik değil, birden fazla mali yılda devam eden programlar olarak görünmektedir.
2-Sağlık Bakanlığı’na Bağlı Kurumlar
Eski Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi geleneğini devam ettiren laboratuvarlarda, genel biyogüvenlik eğitimi ve mentörlük programları yürütülmektedir.
Türkiye’deki Somut Bağlantılar:
-DTRA, Türkiye’de biyolojik risk yönetimi, laboratuvar altyapısı güçlendirme ve personel eğitimi için fon ve teknik destek sağlıyor.
Resmi DTRA belgelerinde Türkiye, BTRP partnerleri listesinde açıkça belirtiliyor.
3- Erciyes Üniversitesi ve Akademik Kurumlar
Erciyes Üniversitesi, 2022 yılında ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı DTRA tarafından desteklenen; Gürcistan ve Ukrayna'nın da paydaş olduğu uluslararası projelerde ortak kurum olarak yer almıştır. Üniversite bünyesindeki ERVEK (Vektör Laboratuvarı) gibi merkezler aracılığıyla; sivrisinek kontrolü, arbovirüs sürveyansı ve halk sağlığı sistemlerinin geliştirilmesi projelerinde aktif faaliyet gösterilmiştir.(bkz)
BİLL GATES’İN SİVRİSİNEĞİ DEYİNCE AKLINIZA ERCİYES ÜNİVERSİTESİ GELSİN
Pentagon ile en fazla işbirliği yapan, adeta merkezi durumunda resmi kayıtlara geçen Erciyes Üniversitesi, 2022 yılında ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı DTRA tarafından desteklenen ve Gürcistan ile Ukrayna'nın da yer aldığı sivrisinek kontrolü, arbovirüs sürveyansı ve halk sağlığı sistemleri projelerinde ortak kurum olarak yer almıştır. (bkz)
Diğer Potansiyel / Dolaylı Bağlantılar
-Marmara Üniversitesi: Bazı veterinerlik ve parazitoloji bölümleri ulusal kongrelerde DTRA bağlantılı sunumlar yapmaktadır ancak büyük ölçekli doğrudan bir hibe projesi bulunmamaktadır.
-Hacettepe Üniversitesi: Kurumsal düzeyde büyük bir DTRA projesi öne çıkmamakla birlikte, bireysel araştırmacılar üzerinden ortak yayınlar ve konuşmacı katılımları gibi dolaylı temaslar kurulmaktadır.
-Genel olarak DTRA-BTRP Türkiye’de Veteriner Fakülteleri ve Vektör Araştırma Merkezleri üzerinden daha aktif görünüyor (Erciyes ERVEK gibi).
TÜRKİYE’YE İLİŞKİN SOMUT KAYNAKLAR ve BÜTÇE BELGELERİ
DTRA, Türkiye’de biyolojik risk yönetimi, laboratuvar altyapısının güçlendirilmesi ve personel eğitimi için fon ve teknik destek sağlamaktadır. Resmi DTRA belgelerinde Türkiye, BTRP partnerleri listesinde uzun süredir (2010’lu yıllardan beri) açıkça yer almaktadır.
Ulaşılabilen en somut resmi kaynak, ABD Savunma Bakanlığı – İşbirliğine Dayalı Tehdit Azaltma Programı Mali Yıl 2025 Bütçe Gerekçesi (U.S. Department of Defense – Cooperative Threat Reduction Program Fiscal Year 2025 Budget Justification) belgesidir. İlgili Pentagon bütçe raporunda aynen şu ifade geçmektedir:
"Strengthen biosafety and biosecurity capacity through targeted mentorship and training opportunities for emerging biosafety professionals in Turkey." (Türkiye'deki yeni biyogüvenlik profesyonellerine yönelik hedefli mentörlük ve eğitim fırsatları aracılığıyla biyoemniyet ve biyogüvenlik kapasitesinin güçlendirilmesi.)
ABD’DE AÇIKLANDI TÜRKİYE’DE GİZLİ
Bu resmi ifade, Türkiye'nin en azından FY2023-FY2025 bütçe planlarında aktif bir hedef ülke olduğunu tescillemektedir. Ancak Türkiye özelindeki çok detaylı ve spesifik raporlar kamuoyuna açık değildir; ilişkiler daha çok hükümetler arası ("government-to-government") özel anlaşmalar şeklinde yürütüldüğü için içerikler özet halinde ya da gizli tutulmaktadır.
Haber Araştırma Kaynağı: rferl.org ve kurumsal bütçe dökümanları.
rferl.org + araştırmaya ilişkin ,
“Bilgi Afişli Tasarımı”, Grok Imagine ile üretildi.
yine 5gvirusnews ????????