Öne Çıkanlar Özgür• çocuk• KKTC• ELEKTROMANYATİK TIP• Abdülkadir Aslantaş•

YİRMİ BEŞ UYGARLIK, TEK BİR SOFRA

Prof. Dr. Tansel TERCAN

Tarihin babası sayılan Herodot, bugünkü Bodrum'da, antik Halikarnassos'ta doğdu. Coğrafyanın kurucularından Strabon Amasyalıydı. Felsefenin ilk sorularını soran Thales Milet'te, fıçısında yaşayan Diogenes Sinop'ta dünyaya geldi. Dünyanın bilinen en eski anıtsal tapınak alanlarından Göbeklitepe Şanlıurfa'da, insanlığın ilk kentsel yerleşimlerinden Çatalhöyük Konya'da, bilinen en eski yazılı barış antlaşmalarından birinin tarafı olan Hititlerin başkenti Hattuşa Çorum'dadır.

Hattiler, Hititler, Frigler, Urartular, Lidyalılar, Likyalılar, Karyalılar, İyonlar, Persler, Helenistik krallıklar, Roma, Bizans, Selçuklular, Artuklular, Beylikler ve Osmanlılar... Hesap biraz değişse de bu topraklarda yirmiyi aşkın büyük ve özgün uygarlık hüküm sürdü. Her biri bir dil, bir inanç, bir mimari, bir mutfak ve bir yaşam biçimi bıraktı. Ve bugün bu katmanların hepsi aynı coğrafyanın, aynı şehirlerin, kimi zaman da aynı sokağın içinde üst üste duruyor.

Benim sorum basit; Bu eşsiz mirası turizmde doğru kullanıyor muyuz? Ve daha da önemlisi, onu din, dil, etnik köken ve mezhep ayırt etmeden, her bölgemizde ve her şehrimizde turizme kazandırabiliyor muyuz?

Bu toprakların hafızası yalnızca bize değil, bütün insanlığa aittir.

Önce hakkını verelim. Türkiye bu alanda son yıllarda önemli adımlar attı. UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde 22 alanımız var ve Ağustos 2026 itibarıyla 80 adayla geçici listesi en kalabalık ülke Türkiye. 2027'de UNESCO Dünya Mirası Komitesi'nin 49. Oturumuna İstanbul ev sahipliği yapacak. Göbeklitepe ve çevresindeki Taş Tepeler, dünya arkeolojisinin gündemine oturdu. TÜİK verilerine göre 2025'te müze sayımız 664'e, müze ve ören yerlerindeki toplam ziyaretçi sayısı ise 65,8 milyona ulaştı.

Farklı inançlara ait yapılar da bu süreçte unutulmadı. Edirne Büyük Sinagogu kapsamlı bir restorasyonun ardından 2015'te yeniden açıldı. İstanbul'daki Bulgar Kilisesi Sveti Stefan, 2018'de restore edilerek ibadete ve ziyaretçilere açıldı. Van'daki Akdamar Kilisesi'nde 2010'dan bu yana ayinler yapılıyor. Trabzon'daki Sümela Manastırı restorasyonun ardından yeniden ziyaretçilerini ağırlıyor. Midyat'taki Mor Gabriel Manastırı, dünyanın hala var olan en eski manastırlarından biri olarak inanç turizminin önemli bir durağıdır.

Bunlar küçümsenecek adımlar değil. Ama tablonun bütününe baktığımızda başka bir gerçek de ortaya çıkıyor.

Mirasın değeri, ne kadarını koruduğumuzla değil, ne kadarını yaşattığımızla ölçülür.

Türkiye'de tescilli taşınmaz kültür varlığı sayısı 130 bini, sit alanı sayısı ise 27 bini aşıyor. Bu sit alanlarının %97'si arkeolojik sit alanıdır. Buna karşılık Kültür ve Turizm Bakanlığı'na bağlı, ziyarete açık ören yeri sayısı 148. Yani bu toprakların hafızasının yalnızca çok küçük bir bölümü turizmle buluşabiliyor.

Ziyaretçi dağılımı da bu tabloyu doğrulamaktadır. 2025'te Bakanlığa bağlı müze ve ören yerlerini 34,8 milyon kişi ziyaret etti. Bunun yaklaşık 10,6 milyonu, yani üçte birine yakını, yalnızca on noktaya gitti. Efes, Pamukkale, Göreme, Paşabağlar, Galata Kulesi, Kaymaklı ve Derinkuyu yeraltı şehirleri, İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Troya ve Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi. Bütün müze ziyaretlerinin yaklaşık yüzde 28'i ise tek bir şehirde, İstanbul'da gerçekleşti.

Bu tablo bize şunu söylüyor… Mirasımızın büyük bölümü haritada var, turizmde yok.

Mirasımızın büyük bölümü haritada var, turizmde yok.

Neden? Bunu tarafsız bir gözle değerlendirmek gerekiyor.

Turizm modelimizin ağırlık merkezi. Yarım asırdır deniz, kum ve güneş üzerine kurulu bir turizm modeliyle büyüdük. Yatırım, ulaşım ve tanıtım bu modelin etrafında şekillendi. Kıyıdan uzaklaştıkça otel, rehber, ulaşım ve tanıtım da seyreliyor.

Erişim ve altyapı. Pek çok ören yerinin önünde yol, otopark, ziyaretçi merkezi, tuvalet ya da bilgi panosu bile yok. Misafir oraya ulaşmakta zorlanıyorsa, en değerli miras bile görünmez kalır.

Kazı, koruma ve yönetim kapasitesi. Bir alanı ziyarete açmak; bilimsel kazı, restorasyon, alan yönetim planı, güvenlik ve sürekli bakım gerektiriyor. Bu da uzman kadro, kalıcı bütçe ve kurumlar arasında iyi bir koordinasyon demektir. Bu üçü bir araya gelmediğinde alanlar ya kapalı kalıyor ya da açılsa bile yaşatılamıyor.

Anlatı sorunu. Pek çok yerde bir yapının yalnızca bir katmanını anlatıyoruz, diğerlerini sessiz bırakıyoruz. Oysa bu toprakların özgünlüğü, katmanların bir aradalığında yatıyor. Bazı yapıların, taşıdıkları tarihsel ve toplumsal hassasiyetler nedeniyle sessizliğe bırakıldığını, bakımsız kaldığını ya da ziyaretçilerle buluşturulmadığını da açık yüreklilikle kabul etmeliyiz. Bir mirası anlatmamak onu korumaz; yalnızca unutulmasını hızlandırır.

Yerel halkın sürece katılmaması. Ören yerinin yanı başında yaşayan köylü o alandan gelir elde etmiyorsa, onu bir fırsat olarak değil, bir yasak olarak görür. Kaçak kazının en etkili panzehiri jandarma kadar, mirası sahiplenen yerel halktır.

Doğal afetler ve zamanın tahribatı. 2023 depremleri, binlerce yıllık bir hoşgörü kenti olan Antakya'nın camilerine, kiliselerine ve sinagoguna aynı anda ağır hasar verdi. Bu acı bize, mirası korumanın bir lüks değil, bir aciliyet olduğunu bir kez daha gösterdi.

Bir mirası anlatmamak onu korumaz; yalnızca unutulmasını hızlandırır.

Fransız tarihçi Pierre Nora, toplumların ortak belleğinin taşındığı yerlere "hafıza mekanları" adını verir. Bir kale, bir tapınak, bir han, bir mezarlık, bir sofra; hepsi bir topluluğun kendini hatırlama biçimidir. Lübnan asıllı yazar Amin Maalouf ise Ölümcül Kimlikler'de, insanın kimliğinin tek bir aidiyetten değil, pek çok katmandan oluştuğunu ve bu katmanlardan birini reddetmenin insanı yoksullaştırdığını anlatır. Bir ülke için de durum böyledir. Mirasının bir katmanını görmezden gelen bir ülke, kendi hikayesinin bir bölümünü kaybeder.

Bizim kültürümüzde de bu bakışın güçlü bir sesi var. Halikarnas Balıkçısı Cevat Şakir Kabaağaçlı, Sabahattin Eyüboğlu ve Azra Erhat'ın "Mavi Anadolu" anlayışı, Anadolu'nun tüm uygarlıklarını bu toprakların ortak mirası olarak görmeyi önerdi. Onlara göre İyonya'nın filozofları da, Likya'nın mezarları da, Selçuklu'nun kervansarayları da bu toprakların çocuklarıydı.

Bir ülke mirasının her katmanını sahiplendiğinde, misafirine tek bir tarih değil, bütün bir medeniyet sunar.

Mirasın bir de en lezzetli katmanı var; Sofra. Türkiye'nin tescilli coğrafi işaretli ürün sayısı Ekim 2026 itibarıyla 1.912'ye ulaştı. Gaziantep, Hatay ve Afyonkarahisar UNESCO Yaratıcı Şehirler Ağı'nda gastronomi şehri olarak yer alıyor. Bir Hitit başkentinin yanında o bölgenin ekmeğini, bir Frig vadisinde yöresel peynirini, bir Süryani köyünde bağın şarabını ya da pekmezini, bir Selçuklu hanının yanında kervan yolunun baharatlarını tatmak, mirası bir müze vitrininden çıkarıp hayatın içine taşır. Ne var ki, bu zenginliğin otel menülerine yansıması hala çok sınırlı. Pek çok otelde misafir, Anadolu'nun herhangi bir yerinde, aynı açık büfeyle karşılaşıyor.

Her uygarlığın bir sofrası vardır; mirası anlatmanın en kısa yolu o sofrayı kurmaktır.

Peki ne yapmalıyız? Şimdi önerilerimi sizlerle paylaşmak istiyorum

Kapsayıcı anlatı ilkesi. Uluslararası Anıtlar ve Sitler Konseyi'nin miras yorumlamasına ilişkin ilkeleri, bir alanın bütün tarihsel katmanlarının, bilimsel doğruluk ve saygıyla anlatılmasını öngörür. Her ören yerinde, her müzede ve her rehber anlatımında, o mekanda yaşamış bütün toplulukların hikayesi, din, dil ve etnik köken ayrımı yapılmadan yer almalı.

Bölgesel uygarlık rotaları. Hitit, Frig, Urartu, Likya, Kommagene, Selçuklu ve Osmanlı mirasını birbirine bağlayan, her birinin kendine ait bir hikayesi ve sofrası olan tematik rotalar oluşturulmalı. Likya Yolu ve Frig Yolu gibi örnekler, doğru tasarlanmış bir rotanın kırsalı nasıl canlandırabildiğini zaten gösteriyor.

Kapalı mirası kademeli olarak açmak. Bakımlı ve güvenli hale getirilebilecek sit alanları için on yıllık bir açılış programı hazırlanmalı. Fiziksel olarak açılamayan alanlar ise dijital yorumlama, sanal tur ve artırılmış gerçeklik uygulamalarıyla ziyaretçilerle buluşturulmalı.

Yerel halkı mirasın ortağı yapmak. Yerel rehberlik, ev pansiyonculuğu, el sanatları ve yöresel ürün satışıyla ören yerinin geliri komşularına da ulaşmalı. Mirasın en iyi bekçisi, ondan geçimini sağlayan yerel halktır.

İnanç turizmini paylaşılan bir kutsal coğrafya olarak kurgulamak. Harran'dan Efes'e, Tarsus'tan Konya'ya, Midyat'tan Hacıbektaş'a uzanan bu coğrafya, dünyanın farklı inançlarından milyonlarca insan için anlam taşıyor. Bu mekanların her biri, bütün inançlara aynı saygıyla, aynı özenle sunulmalı.

Sofrayı otele taşımak. Her otel, bulunduğu bölgenin coğrafi işaretli ürünlerine ve tarihi mutfağına menüsünde kalıcı bir yer ayırmalı. Mirası anlatmanın en etkili yollarından biri, misafirin sofrasından geçer.

Eğitim. Turizm fakültelerinde ve rehberlik programlarında miras yorumlama, çok katmanlı anlatı ve kültürel duyarlılık ayrı dersler olarak okutulmalı. Bir rehberin anlattığı hikaye, misafirin ülkemize dair taşıdığı en kalıcı hatıradır.

Ölçmek. Ziyaretçilerin en çok ziyaret edilen on nokta dışındaki alanlara dağılımı, her yıl izlenen bir başarı göstergesi olmalı. Hedef, bu oranı her yıl biraz daha artırmak.

Haritadaki mirası turizme kazandırmak, bir ülkenin kendi hafızasına sahip çıkmasıdır.

Otelciler olarak bu sürecin seyircisi değil, öznesi olmalıyız. Otel, misafirin bir bölgeyle ilk temas kurduğu kapıdır. Lobideki bir harita, resepsiyondaki bir öneri, menüdeki bir yöresel tat, misafiri çevredeki bir ören yerine, bir köye, bir ustaya yönlendirebilir. Kıyıdaki bir otelden günübirlik yapılan tek bir kültür gezisi bile, o misafirin Türkiye'ye dair anlattığı hikayeyi değiştirir.

Bu toprakların yirmiyi aşkın uygarlığı bize bir miras değil, bir emanet bıraktı. Emanet, sahibini seçmez. Hangi dilde yazıldığına, hangi inanca ait olduğuna, hangi topluluğun eseri olduğuna bakmadan, bu toprakların bütün hafızası bizim sorumluluğumuzdadır. Bu hafızayı turizmle yaşatmak, hem ekonomimizi hem itibarımızı hem de insanlığa karşı borcumuzu aynı anda büyütmektir.

Çünkü misafir bu ülkeye yalnızca denize girmek için gelmez. Gelir, yirmi beş uygarlığın aynı sofrada buluştuğu bu eşsiz coğrafyanın hikayesini dinlemek için de gelir.

Yirmi beş uygarlığın mirası tek bir sofrada buluştuğunda, Türkiye misafirine bir tatil değil, bir medeniyet sunar.

Avatar
Adınız
Yorum Gönder
Kalan Karakter:
Yorumunuz onaylanmak üzere yöneticiye iletilmiştir.×
Dikkat! Suç teşkil edecek, yasadışı, tehditkar, rahatsız edici, hakaret ve küfür içeren, aşağılayıcı, küçük düşürücü, kaba, müstehcen, ahlaka aykırı, kişilik haklarına zarar verici ya da benzeri niteliklerde içeriklerden doğan her türlü mali, hukuki, cezai, idari sorumluluk içeriği gönderen Üye/Üyeler’e aittir.
Avatar
galip 3 saat önce

neyin kiymetini biliyoruz